Jinekolojik Kanser Hastalarında Palyatif Dönem ve Hemşirelik Bakımı
Özet
Jinekolojik kanserler kadınlarda mortalite ve morbiditenin ana nedenlerinden biri olup hastaların fiziksel, psikososyal ve cinsel sağlıklarını olumsuz etkilemektedir. Bu hastaların yaşam kalitesini artırmak, acılarını hafifletmek ve semptomlarını yönetmek amacıyla standart onkoloji bakımına entegre edilen disiplinler arası palyatif bakım büyük önem taşımaktadır. Palyatif dönemdeki jinekolojik kanser hastalarında ağrı, yorgunluk, dispne, bulantı-kusma, malnütrisyon, konstipasyon, uyku sorunları, distres ve lenfödem gibi karmaşık ve çok boyutlu semptomlar sıklıkla görülmektedir. Bu süreçte 24 saat kesintisiz bakım sunan palyatif bakım hemşireleri; semptomların farmakolojik ve nonfarmakolojik yöntemlerle kontrol altına alınmasında, hastanın ve ailesinin biyo-psiko-sosyal gereksinimlerinin karşılanmasında kritik bir rol oynamaktadır. Hemşireler; merhametli olma, bütüncül yaklaşım, özenli olma, uyarlanabilirlik, kararlılık ve etik değerlere sahip olma gibi temel roller üstlenerek hastanın onurlu bir ölüm süreci geçirmesini ve aile merkezli yas desteğinin sağlanmasını hedefler. Sonuç olarak, jinekolojik kanser hastalarının yaşam kalitesini en üst düzeye çıkarmak amacıyla palyatif bakım hizmetlerinin standart onkoloji protokollerine erken dönemde entegre edilmesi ve multidisipliner bir ekip çalışmasıyla yürütülmesi gerekmektedir.
Gynecological cancers are among the primary causes of mortality and morbidity in women, negatively impacting their physical, psychosocial, and sexual health. Interdisciplinary palliative care integrated into standard oncology care is of great importance to enhance the quality of life, alleviate suffering, and manage symptoms for these patients. Gynecological cancer patients in the palliative period frequently experience complex and multidimensional symptoms such as pain, fatigue, dyspnea, nausea-vomiting, malnutrition, constipation, sleep problems, distress, and lymphedema. Providing continuous 24-hour care, palliative care nurses play a critical role in controlling symptoms through pharmacological and non-pharmacological methods and in meeting the bio-psycho-social needs of patients and their families. By assuming core roles such as being compassionate, holistic approach, attentiveness, adaptability, realism/commitment, and maintaining ethical values, nurses aim to ensure a dignified death process for the patient and provide family-centered bereavement support. Consequently, to maximize the quality of life for gynecological cancer patients, palliative care services must be integrated into standard oncology protocols at an early stage and conducted through a multidisciplinary team effort.
Referanslar
World Health Organization (WHO) (2020). WHO report on cancer settıng prıorıtıes, ınvestıng wısely and provıdıng care for all 2020. (02.05.2021 tarihinde https://www.who.int/publications/i/item/who-report-on-cancer-setting-priorities-investing-wisely-and-providing-care-for-all adresinden ulaşılmıştır).
T.C. Sağlık Bakanlığı (2010). Türkiye onkoloji hizmetleri yeniden yapılanma programı 2010-2023. (04.05.2021 tarihinde https://www.kanser.org/saglik/userfiles/file/11Mayis2011/turkiye_onkoloji_hizmetleri_kitapcik.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Courteau C, Chaput G, Musgrave L, et al. Patients with advanced cancer: when, why, and how to refer to palliative care services. Curr Oncol, 2018; 25 (6), 403-408. DOI: https://doi.org/10.3747/co.25.4453
Çınar H, Kaya Y, Özyurt N, ve ark. Palyatif bakım hastalarında nütrisyonel durumunun değerlendirilmesi. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi, 2016; 8 (3), 15-18.
Kamal AH, Bausewein C, Casarett DJ, et al. Standards, guidelines, and quality measures for successful specialty palliative care ıntegration ınto oncology: Current approaches and future directions. J Clin Oncol, 2020; 38 (9), 987-994. DOI https://doi. org/10.1200/JCO.18. 02440
Jordan K, Aapro M, Kaasa S, et al. European Society for Medical Oncology (ESMO) position paper on supportive and palliative care. Ann Oncol, 2018; 29 (1), 36-43. doi:10.1093/annonc/mdx757
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (2016). Türkiye Kanser Kontrol Programı. (04.05.2021 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/yayinlar/Kitaplar/TURKIYE_KANSER_KONTROL_PROGRAMI_2016.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Madenoğlu Kıvanç M. Türkiye’de palyatif bakım hizmetleri. HSP, 2017; 4 (2), 132-135. DOI: 10.17681/hsp-dergisi.316894
Milazzo S, Hansen E, Carozza D, et al. How effective ıs palliative care in ımproving patient outcomes? Curr Treat Options Oncol, 2020; 21 (2), 12. DOI 10.1007/s11864-020-0702-x
World Health Organization (WHO) (2018). Integrating palliative care and symptom relief into primary health care: a WHO guide for planners, implementers and managers. (09.05.2021 tarihinde https://apps.who.int/iris/handle/10665/274559 adresinden ulaşılmıştır).
The Worldwide Hospice Palliative Care Alliance (WHPCA) (2020). Global atlas of palliative care. (04.05.2021 tarihinde http://www.thewhpca.org/resources/global-atlas-on-end-of-life-care adresinden ulaşılmıştır).
Harding R, Nair S, Ekstrand M. Multilevel model of stigma and barriers to cancer palliative care in India: a qualitative study. BMJ Open, 2019; 9 (3), e024248. doi:10.1136/ bmjopen-2018-024248
Hui D, Bruera E. Models of palliative care delivery for patients with cancer. J Clin Oncol, 2020; 38 (9), 852-865. DOI https://doi. org/10.1200/JCO.18. 02123
Hui D, Bruera E. Models of integration of oncology and palliative care. Ann Palliat Med, 2015; 4 (3), 89-98. doi: 10.3978/j.issn.2224-5820.2015.04.01
Brenne AT, Knudsen AK, Raj SX, et al. Fully ıntegrated oncology and palliative care services at a local hospital in Mid-Norway: Development and operation of an ınnovative care delivery model. Pain Ther, 2020; 9 (1), 297-318. https://doi.org/10.1007/s40122-020-00163-7
Terzioglu F, Sahan FU. Palliative care in gynecologic cancers. J Palliat Care Med, 2016; 6 (5), 281. doi:10.4172/2165-7386.1000281
Vayne-Bossert P, Richard E, Good P, et al. Integration of oncology and palliative care: setting a benchmark. Support Care Cancer, 2017; 25 (10), 3253-3259. doi; 10.1007/s00520-017-3736-2
Santos RG, Reis-Pina P. Early referral to palliative care: The rationing of timely health care for cancer patients. Acta Med Port, 2019; 32 (7-8), 475-476. https://doi.org/10.20344/amp.11911
Pınar G, Algıer L, Çolak M, ve ark. Jinekolojik kanserli hastalarda yaşam kalitesi. Uluslararası Hematoloji-Onkoloji Dergisi, 2008; 3 (18), 141-149.
Turgut Ö, Pektaş M, Aydınlı B, ve ark. Mersin Şehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi Erişkin Palyatif Bakım Biriminde yatan hastaların retrospektif analizi Mersin Üniv Sağlık Bilim Derg, 2019; 12 (3), 407-412. doi: 10.26559/mersinsbd.480843
Tanrıverdi, Ö. & Kömürcü, Ş. (2016). Palyatif Bakım Ünitelerinde Yapılanma. Gülhan Meral & Yılmaz Ülkü (Ed.), Akciğer Kanserinde Destek Tedavisi içinde (s.391-407). İstanbul: Probiz Ltd. Şti
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (2019). Türkiye Kanser İstatistikleri 2016. (02.05.2021 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/istatistik/Turkiye_Kanser_Istatistikleri_2016.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Okumuş H, Çiçek Ö, Aluş Tokat M. Jinekolojik onkoloji hemşireliğinde güncel durum. KASHED, 2015; 2 (2), 1-12.
Oskay Ü, Başgöl Ş. Jinekolojik Kanser Hastalarında Yaşanan Cinsel Sorunlar ve Bu Sorunların Giderilmesinde Kullanılan Model ve Yaklaşımlar. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 2015; 31 (1), 108-119.
Uslu Şahan F, Terzioğlu F. Jinekolojik onkoloji palyatif bakımda simülasyona dayalı mesleklerarası eğitime yönelik öğrencilerin görüşleri: nitel çalışma. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2019; 9 (3), 155-164. doi: https://dx.doi.org/10.33631/duzcesbed.560198
Ovayolu Ö, Ovayolu N. Palyatif bakım alan kanser hastalarının ağrı yönetiminde integratif yaklaşımlar. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 2017; 4 (3), 54-64.
Uysal N, Şenel G, Karaca Ş, ve ark. Palyatif bakım kliniğinde yatan hastalarda görülen semptomlar ve palyatif bakımın semptom kontrolüne etkisi. Ağrı, 2015; 27 (2), 104-110. doi: 10.5505/agri.2015.26214
Kayastha N, LeBlanc TW. When to ıntegrate palliative care in the trajectory of cancer care. Curr. Treat. Options in Oncol, 2020; 21: 41. DOI 10.1007/s11864-020-00743-x
Tuna Hİ, Ünver G, Molu B. Palyatif bakım alan son dönem kanser hastalarında semptom kümeleme ve hemşirelik. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 2018; 2, 64-69. Doi: 10.1501/Asbd_0000000087
Sucaklı MH, Koşar Y. Palyatif bakım ve yaşam kalitesi. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi, 2016; 8 (3), 34-39.
Turgut AŞ, Soylu G. Palyatif bakım hasta yakınları ile nitel bir çalışma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 2020; 31 (2), 460-476.
Vater, LB, Rebesco, G, Schenker, Y, et al. Palliative care content on cancer center websites. Support Care Cancer, 2018; 26 (3), 1005-1011. https://doi.org/10.1007/s00520-017-3922-2
Kabalak AA, Öztürk H, Çağıl H. Yaşam sonu bakım organizasyonu; palyatif bakım. Yoğun Bakım Dergisi, 2013; 11 (2), 56-70.
Erdoğan Yüce G, Muz G. Kanser hastalarında tedaviye bağlı bulantı ve kusmanın yönetimi. Nevşehir Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2020; 9 (2), 116-124. Doi: 10.17100/nevbiltek.697291
Seven M, Akyüz A, Sever N, ve ark. Kanser tanısı alan hastaların yaşadığı fiziksel ve psikolojik semptomların belirlenmesi. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2013; 12 (3), 219-224. DOI:10.5455/pmb.1-1343053458
Akkuzu G, Talas MS, Ortac F. Functional status in Turkish women with gynecological cancer. Asian Pac J Cancer Prev, 2014; 15 (5), 2045-2049. DOI:http://dx.doi.org/10.7314/APJCP.2014.15.5.2045
Keskin HG, Tahta T. Vulva kanseri ve vulvektomi sonrası hemşirelik yaklaşımları. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2021; 5 (1), 115-121. doi: 10.46237/amusbfd.725542
Demirtaş B, Pınar G. Determination of sexual problems of Turkish patients receiving gynecologic cancer treatment: A cross-sectional study. Asian Pac J Cancer Prev, 2014; 15 (16), 6657-6663. DOI:http://dx.doi.org/10.7314/APJCP.2014.15.16.6657
Serçekuş P, Başkale H. Living and coping with cancer experiences of cancer blog users in Turkey. Holist Nurs Pract, 2015; 29 (3), 144–150. DOI: 10.1097/HNP.0000000000000082
Yıldırım, D., Köknel Talu, G., Ortega, P. F., Yıldırım, Y., Ali, M. N., Mushani, T., Gafer, N., Alfi, N. A., Can, G., & Küçük, L. (2018). Kanser Ağrısı. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.1-18). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Del Fabbro E, Dalal S, Bruera E. Symptom control in palliative care - Part III: dyspnea and delirium. Journal of Pallıatıve Medıcıne, 2006; 9 (2), 422-436.
Kocatepe, V., Karadakovan, A., Kav, S., Aydıner, A., Can, G., Meron, T., Gafer, N., Grace, N.M., Jebrini, N.A., İnci, F.A., & Ece, T. (2018). Dispne. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.19-42). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Corcoran E. Palliative care and dyspnea. Clinical Journal of Oncology Nursing, 2013; 17 (4), 438-440. Doi: 10.1188/13.CJON.438-440.
Bayrak, E., Can, G., Kutlutürkan, S., Karaman, N., Ortega, P.F., Rassouli, M., Obeidat, R., Khairunnisa, D., Akdemir, N., & Saip, P. (2018). Bulantı ve Kusma. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.43-62). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Hopancı Bıçaklı D. Kanser tedavisi için yatan hastalarda malnütrisyonun antropometrik ölçümler ve kas fonksiyonlarına etkisi. Bes Diy Derg, 2020; 48 (2), 43-51. DOI: 10.33076/2020.BDD.1292
Arends J, Bachmann P, Baracos V, et al. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition, 2017; 36, 11-48. http://dx.doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015
Çalışkan, K., Özen, N., Özcan, S., Can, G., Kömürcü, Ş., Mushani, T., Yurtsever, S., Al-Zadjali, M., Meron, T., & Çakır, F.B. (2018). Anoreksi ve Kaşeksi Sendromu. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.63-76). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Şen S, Aygin D, Sert H. Palyatif onkolojik tedaviler ve bakım. OTSBD, 2016; 1 (1), 21-35.
Akyüz, F., Saygılı, Ü., Can, G., Başıbüyük, M., Ghrayeb, İ., Meron, T., Özcan, K., Bingöl, H., Karabacak, Ü., Al-Zadjali, M., & Çakır, F.B. (2018). Diyare. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.77-86). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Bıçak Ayık D, Can G. Palyatif bakım hastalarında konstipasyonun yönetimi ve akupresürün etkinliği. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 2020; 7 (2), 141-148.
Saygılı, Ü., Bıçak, D., Can, G., Başıbüyük, M., Ghrayeb, İ., Meron, T., Özcan, K., Bingöl, H., Karabacak, Ü., Al-Zadjali, M., & Çakır, F.B. (2018). Konstipasyon. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.87-102). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Sözeri Öztürk E, Kutlutürkan S. Kanser ağrısının yönetiminde opioidlerin kullanımına bağlı gelişen konstipasyonun yönetimi. ACU Sağlık Bil Derg, 2018; 9 (2), 105-109. https://doi.org/10.31067/0.2018.14
İzgü N, Gök Metin Z. Kemoterapi ve radyoterapi alan kanserli bireylerde yorgunluk ve spiritüel iyilik hali: Tanımlayıcı-korelasyonel bir çalışma. CBU-SBED, 2020; 7 (3), 310-317. DOI:10.34087/cbusbed.684123
Baykal, D., Can, G., Kebudi, R., Aydın, A., Jebrini, N.A., Tekeli, A., Khairunnisa, D., & Punjwani, R. (2018). Yorgunluk. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.103-124). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Baykal, D., Can, G., Kebudi, R., Aydın, A., Jebrini, N.A., Tekeli, A., Khairunnisa, D., & Punjwani, R. (2018). Uyku Sorunları. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.125-140). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Kaya, F., Daştan, N.B., & Buzlu, S. (2018). Distres. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.157-176). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Kahyaoğlu Süt H. Jinekolojik cerrahi operasyon öncesi hastaların hastalık algıları üzerine etkili faktörler. Bakırköy Tıp Dergisi, 2017; 13 (2), 83-90. DOI: 10.5350/BTDMJB201713205
Küçükkaya B, Erçel Ö. Jinekolojik kanserli hastalarda hastalık algısının öz-bakım gücüne etkisi. EGE HFD, 2019; 35 (3), 137-145.
Mishra K. Gynaecological malignancies from palliative care perspective. Indian Journal of Palliative Care, 2011; S45-S51. DOI: 10.4103/0973-1075.76243
Sükut, Ö., Küçük, L., Pınar, R., Rassouli, M., Okanlı, A., Obeidat, R., Güner, P., & Kırpınar, İ. (2018). Deliryum. Gülbeyaz Can (Ed.), Kanser Hastasında Kanıta Dayalı Palyatif Bakım içinde (s.141-156). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri
Özer Z, Yıldırım D, Kocaağalar Akince E, ve ark. Hemşirelerin palyatif bakım hastalarında manevi bakım uygulamaları. Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2019; 7 (14), 97-108.
Elçigil A. Palyatif bakım hemşireliği. Gülhane Tıp Derg, 2012; 54: 329-334. doi:10.5455/gulhane.30582
Kirkpatrick AJ, Cantrell MA, Smeltzer SC. A concept analysis of palliative care nursing advancing nursing theory. Advances in Nursing Science, 2017; 40 (4), 356–369. DOI: 10.1097/ANS.0000000000000187
Yıldızer ÖF, Oğur S. Knowledge and Attitudes of Health Personnel on Palliative Care: Sample of Bitlis Province. Journal of Current Researches on Health Sector, 2018; 8 (2), 411-438. doi: 10.26579/jocrehes_8.2.36
