CİNSEL SAĞLIK / ÜREME SAĞLIĞI
Özet
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı (CS/ÜS) ile toplumsal cinsiyet kavramları, hem küresel hem de ulusal düzeydeki öncelikli sorunlar ve politikalar çerçevesinde ele alınmaktadır. Üreme sağlığı, üreme sistemine ilişkin sadece hastalık ve sakatlığın olmamasını değil; fiziksel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik halini ve güvenli bir cinsel yaşamı ifade eder. Cinsel sağlık ise cinselliğe saygılı, zorlama, ayrımcılık ve şiddetten uzak, güvenli deneyimleri kapsar. Dünyada ve Türkiye'de öncelikli CS/ÜS sorunları arasında önlenebilir gebelik/doğum komplikasyonları, artan cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (CYBE/HIV), adolesan gebelikler, infertilite ve hizmetlerdeki eşitsizlikler yer almaktadır. Ayrıca bölgeler arası eşitsizlikler ve kadına yönelik şiddet önemli birer toplum problemidir. Biyolojik cinsiyet ile toplumun yüklediği rol ve beklentileri tanımlayan toplumsal cinsiyet arasındaki farklar açıklanarak, kalıp yargıların eğitim, meslek ve aile hayatına etkileri vurgulanmaktadır. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, kadınların sağlık hizmetlerine bağımsız erişimini ve yaşam kalitesini olumsuz etkilemektedir. Bu eşitsizliğin önlenmesi amacıyla dünyada CEDAW, İstanbul Sözleşmesi gibi politikalar; Türkiye'de ise Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun ve ulusal eylem planları gibi yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Hemşireler, bu konularda toplumsal farkındalık oluşturulmasında anahtar role sahiptir.
Sexual and reproductive health (SRH) along with the concept of gender are evaluated within the framework of global and national priority challenges and legal policies. Reproductive health entails not merely the absence of disease or infirmity within the reproductive system, but a state of complete physical, mental, and social well-being with a safe sexual life. Sexual health requires a positive and respectful approach to sexuality, ensuring experiences free of coercion, discrimination, and violence. Priority SRH issues worldwide and in Turkey include preventable pregnancy/childbirth complications, the rise of sexually transmitted infections (STIs/HIV), adolescent pregnancies, infertility, and healthcare disparities. Additionally, regional inequalities and violence against women persist as critical public health problems. The text distinguishes biological sex from gender, which defines socially constructed roles, expectations, and stereotypes that impact education, profession, and family life. Gender inequality directly hinders women's independent access to healthcare services and reduces their overall quality of life. To combat these inequalities, international frameworks like CEDAW and the Istanbul Convention have been established, while Turkey has implemented legal regulations such as the Civil Code and various national action plans. Nurses maintain a pivotal, key role in raising social awareness and providing holistic counseling.
Referanslar
World Health Organization(WHO). Developing sexual health programmes: a framework for action. World Health Organization; 2010.
Starrs AM, Ezeh AC, Barker G, Basu A, Bertrand JT, Blum R, et al. Accelerate progress-sexual and reproductive health and rights for all: report of the Guttmacher-Lancet Commission. Lancet. 2018;391(10140):2642-92.
Bozdemir N, Özcan S. Cinselliğe ve cinsel sağlığa genel bakış. Turkish journal of family medicine and primary care. 2011;5(4).
McLemore MR, Levi AJ. Expanding access to sexual and reproductive health services through nursing education. Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing. 2017;46(5):e149-e56.
Akın A. Üremeye ilişkin haklar ve üreme sağlığı. Dünya Nüfus ve Kalkınma Konferansı Raporu Ankara: TC Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü. 1994:15-9.
AÇSAP.Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı No: 5: B. Gençlere Yönelik Üreme Sağlığı Hizmetleri Katılımcı Kitabı, Ankara: TC Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı Aile Planlaması Basımevi. 2009(s 7).
Sohbet R. Fertil-infertil kadınların üreme bilgilerinin ve stres düzeylerinin incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2021;7(1):103-12.
Turfan E, Akyüz MD. Cinsel Sağlık Ve Üreme Sağlığı Danışmanlığı. Aile Sağlığı Hizmetlerinde Kadın ve Üreme Sağlığı İzlem ve Danışmanlığı. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanlığı; 2017. 1-11 p.
Sağlık Bakanlığı, Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı Sağlık Sektörü İçin Ulusal Stratejik Eylem Planı, https:// sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/Yayin/303
Akın A, Türkçelik E. Sağlık Hizmetlerine Erişimde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Haritalama ve İzleme Çalışması 2017-2020 Güncellemesi. 2020.
Giami A. Sexuality, health and human rights: The invention of sexual rights. Sexologies. 2015;24(3):e45-e53.
WHO U, UNFPA,The World Bank,UNPD. Maternal Mortality Levells and trends 2000 to 2017 2019 [Available from: https://www.who.int/gho/maternal_health/mortality/maternal_mortality_text/en/. Erişim tarihi: 01.03.2021
Esin A, Mıhçıokur S, Demir C, Kanal G. Türkiye’de Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı Durum Analizi Raporu. Türmen T, Akın A, editors. İstanbul: Karika Baskı ve Kopyalama Sistemleri; 2021.
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Enstitüsü. 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA). 2019.
UNDP. Global Hıv Statıstıcs 2019 [Available from: https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf.
World Health Organization HIV/AIDS . DATA https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1 Erişim Tarihi: 02.06.2021
Akın A, Mıhçıokur S, Türkçelik Türkel E, Demir C. Çocuk Yaşta Evliliklerin Önlenmesi Projesi: Nevşehir Modeli Sağlık Hizmet Sunucuları ve Sosyal Hizmet Sunucuları İçin Kaynak Kitap. Ankara: Tutkun Ofset 2019.
Bayraktar E. Toplumsal Cinsiyet, Kültür ve Şiddetin İnfertilite İle İlişkisi. Sağlık Bilimleri Dergisi. 2018;27(3):234-8.
Seymenler S, Siyez DM. İnfertilite psikolojik danışmanlığı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2018;10(2):186-97.
World Health Organization- Infertility Key Facts. 2020. Erişim Tarihi: 05.06.2021
Petraglia F, Serour GI, Chapron C. The changing prevalence of infertility. International Journal of Gynecology & Obstetrics. 2013;123:S4-S8.
Burns LH, Covington SN, Kempers RD. Infertility counseling: New York, NY: Cambridge University Press; 2006.
Cousineau TM, Domar AD. Psychological impact of infertility. Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology. 2007;21(2):293-308.
Teskereci G. İnfertilite Tedavisi Gören Çiftlerde Yaşam Tarzının, Yaşam Kalitesine Etkisi: Yüksek Lisans Tezi. Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doğum ve Kadın Hastalıkları Hemşireliği; 2010.
Çakaloz DK, Karaçam Z, Güneş G, Çoban A. Kadın Genital Mutilasyonu ve Hemşirenin Sorumlulukları Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2016;32(2):119-31
Akın A, Türkçelik E. Sağlık Hizmetlerine Erişimde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Haritalama ve İzleme Çalışması. 2018.
Acil Obstetrik Bakım Yönetimi Rehberi. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Kadın ve Üreme Sağlığı Dairesi Başkanlığı, Ankara. 2020.
TÜİK. İstatistiklerle Çocuk 2019 [Available from: http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=33733.
Kızılkaya Beji N, Kaya G, Savaşer S. Ülkemizde Kadın Sağlığının Öncelikli Sorunları. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi.4(1):105-12.
Kızılkaya Beji N MH. Kadın sağlığına genel bakış. 3 ed. N KB, editor. İstanbul: Nobel Kitap Evi; 2019.
UN Women (2020). Intensification of efforts to eliminate all forms of violence against women: Report of the Secretary-General (2020), p. 4.
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları. Türkiye İstatistik Kurumu 2021 [Available from: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2020-37210. Erişim Tarihi: 05.04.2021
Çelik HK, Şule Ö, Üstün YE. Adolesanlarda Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı. Jinekoloji-Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi. 2018;15(4):184-8.
Heidari S, Babor TF, De Castro P. Sera Tort, and Mirjam Curno. 2016.“Sex and Gender Equity in Research: Rationale for the SAGER Guidelines and Recommended Use.”. Research Integrity and Peer Review.1(1).
Başar F, Demirci N. Attitudes of nursing students toward gender roles: a cross-sectional study. Contemporary nurse. 2018;54(3):333-44.
Yapıcı A. Toplumsal Cinsiyet Din ve Kadın. Çamlıca Yayınları, İstanbul. 2016.
Oakley A. Sex and gender. Sex, Gender and Society: Routledge; 2016. p. 127-36.
Özvarış ŞB. Toplumsal cinsiyet, çalışma yaşamı ve kadın sağlığı Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi (MSG). 2015;15(56).
Dökmen Ü. Toplumsal Cinsiyet Sosyal Psikolojik Açıklamalar. İstanbul: Remzi Kitabevi; 2012.
Yavuz G. Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet Kapsamında Popüler Türk Mizah Kültürü’nde Cinsiyetler Arası Mizah Algılarının Farklılaşması. Ankara: Hacettepe Üniversitesi; 2017.
Göktaş Ö. Çocuk oyuncaklarındaki toplumsal cinsiyet olgusu. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi. 2020;2(I):29-34.
Başar F. Toplumsal Cinsiyet. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2020.
Konseyi A. Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Stratejisi 2014-2017.
Arat Y. Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eşitliği nedir, ne değildir? 2020.
UNDP. Turkey Gender Equality Strategy. United Nations Development Programme. 2017-2020.
Müdürlüğü KSG. Uluslararası Belgeler [Available from: http://www.kadininstatusu.gov.tr/tr/19131/Uluslararasi-Belgeler.
Aydın H. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de kadın. Current Research in Social Sciences. 2015;1(3):84-96.
Resmi Gazete, 8 Mart 2012 Perşembe, Sayı: 28227 (Mükerrer), Milletlerarası Sözleşme. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/03/20120308M1-1.htm (Erişim Tarihi: 10.09.2020).
Kadın Statüsü Genel Müdürlüğü Kadının güçlenmesi strateji belgesi ve eylem planı 2018-2023. Ankara Ekim. 2018;20:2020.
Başar F. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği: Kadın sağlığına etkisi. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2017(3):131-7.
Gündüz G. Yaşam Uzunluğunun Cinsiyetler Arası Farklılığının Biyolojik Nedenleri. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi. 2013;6(2):136-9.
Sezgin D. Toplumsal cinsiyet perspektifinde sağlik ve tibbileştirme. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi. 2015;18(1):153-86.
Körükcü Ö. Kadının Üreme Sağlığına Eleştirel Bir Bakış: Kadın Bedeninin Medikalizasyonu. Turkiye Klinikleri J Med Ethics. 2012;20(1):43-52.
Şahiner G, Akyüz A. Toplumsal cinsiyet ve kadının üreme sağlığı. TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni. 2010;9(4):333-42.
Eryılmaz S. Toplumsal Cinsiyet Rolü ve Kadın Sağlığı. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi 2020;1:5-13.
