DOĞUM ÖNCESİ BAKIM
Özet
Doğum öncesi bakım (DÖB), gebe ve fetüsün düzenli aralıklarla muayene edildiği, eğitim ve danışmanlığın verildiği birinci basamak koruyucu sağlık hizmetidir. DÖB; risklerin önceden tespiti, gebelikle ilgili hastalıkların yönetimi, sağlık eğitimi ve pozitif gebelik deneyiminin gerçekleşmesi açısından anne ve yenidoğan sağlığına olumlu katkılar sunar. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın 2018 yılı rehberine göre risk taşımayan gebelerin en az dört izlem (0-14, 18-24, 28-32 ve 36-38. haftalarda) alması önerilmektedir. Fiziksel değerlendirmede yaşam bulguları, genel vücut muayenesi, laboratuvar testleri ve gebeliğin 20. haftasından sonra fetüsün durumunu belirlemek için dört tip Leopod manevrası uygulanır. Gebelikte beslenme, kilo kontrolü, hijyen, bağışıklama (tetanoz aşısı) ve ilaç kullanımı gibi konularda danışmanlık kritiktir. Ayrıca istenme durumu, tütün/madde kullanımı, depresyon ve eş şiddeti gibi psikososyal riskler taranmalıdır. Gebelikte hormonal ve anatomik değişikliklere bağlı olarak bulantı-kusma, yorgunluk, sırt-bel ağrısı, mide yanması, kabızlık, bacak krampları, ödem ve sık idrara çıkma gibi yakınmalar sık görülür. Sağlık profesyonelleri, bu yakınmaları hafifletmeye yönelik yaşam tarzı ve beslenme önerileri sunarak gebenin yaşam kalitesini ve psiko-sosyal sağlığını yükseltmeyi amaçlar.
Antenatal care (ANC) is a primary preventive health service where pregnant women and fetuses are examined at regular intervals, and necessary education and counseling are provided. ANC contributes positively to maternal and neonatal health through early risk identification, management of pregnancy-related diseases, health education, and achieving a positive pregnancy experience. According to the 2018 guidelines of the Ministry of Health in Turkey, at least four visits (at 0-14, 18-24, 28-32, and 36-38 weeks) are recommended for low-risk pregnancies. Physical assessment includes vital signs, general body examination, laboratory tests, and four types of Leopold maneuvers performed after the 20th week to determine fetal positioning. Counseling on nutrition, weight control, hygiene, immunization (tetanus vaccine), and medication use is crucial. Additionally, psychosocial risks such as pregnancy unintendedness, tobacco/substance use, depression, and intimate partner violence must be screened. Due to hormonal and anatomical changes, common complaints like nausea-vomiting, fatigue, back-pelvic pain, heartburn, constipation, leg cramps, edema, and frequent urination are widely experienced. Healthcare professionals aim to improve the pregnant woman's quality of life and psychosocial health by providing lifestyle and dietary recommendations to alleviate these physiological symptoms.
Referanslar
Abame, D. E., Abera, M., Tesfay, A., Yohannes, Y., Ermias, D., Markos, T., & Goba, G. (2019). Relationship between unintended pregnancy and antenatal care use during pregnancy in Hadiya Zone, Southern Ethiopia. Journal of Reproduction & Infertility, 20(1), 42
Afshar, Y., Wang, E. T., Mei, J., Esakoff, T. F., Pisarska, M. D., & Gregory, K. D. (2017). Childbirth education class and birth plans are associated with a vaginal delivery. Birth, 44(1), 29-34.
Akca, A., Esmer, A. C., Ozyurek, E. S., Aydin, A., Korkmaz, N., Gorgen, H., & Akbayir, O. (2017). The influence of the systematic birth preparation program on childbirth satisfaction. Archives of Gynecology and Obstetrics, 295(5), 1127-1133.
Akpınar, F. Z., & Apay, S. E. Gebelikte Yaşanan Distres ile Gebelikteki Yakınmalar ve Yaşam Kalitesi Arasındaki İlişki. Jinekoloji-Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi, 17(4), 550-561.
Aktaş S. 2018; Gebeliğin Erken Dönemindeki Obstetrik Riskler, Fetal Anomaliler ve Fetal Sağlığın Değerlendirilmesi (Ebelere Yönelik). 1. Basım. Modern Tıp Kitabevi, Ankara.
Aktaş S., Güler H. Gebelik Boyunca Sigara İçiminin Perinatal Dönemde Anne ve Bebek Sağlığı Üzerine Etkisi. STED, 2010, 19(3): 100-107.
Aktaş, S. (2018). Multigravidas’ perceptions of traumatic childbirth: Its relation to some factors, the effect of previous type of birth and experience. Medicine Sience, 7(1), 203-209.
Altıparmak, S., & Coşkun, A. M. (2016). Effect of prenatal training on information and satisfaction level of a pregnant woman Doğum öncesi verilen eğitimin gebenin bilgi düzeyi ile memnuniyet durumuna etkisi. Journal of Human Sciences, 13(2), 2610-2624.
American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) (2015). Obesity in pregnancy. ACOG Practice bulletin No:156. Obstet Gynecol, 126, e112-e126. https://insights.ovid.com/crossref?an=00006250 -201512000-00055.Erişim tarihi: 18.06.2021.
Arslan-Özkan H. 2019. Hemşirelik ve Ebelik İçin Kadın Sağlığı Ve Hastalıkları. 1. Baskı. Akademisyen kitap evi, Ankara.
Arslantaş, H., Çoban, A., Dereboy, F., Ezgi, S. A. R. I., Şahbaz, M., & Kurnaz, D. (2020). Son trimester gebelerde doğum korkusunu etkileyen faktörler ve doğum korkusunun postpartum depresyon ve maternal bağlanma ile ilişkisi. Cukurova Medical Journal, 45(1), 239-250.
Avcı, G.S, Yiğit, F. Doğum öncesi bakım ve fetal sağlığın değerlendirilmesi. In: Arslan-Özkan H eds. Hemşirelik ve ebelik için kadın sağlığı ve hastalıkları. 1. baskı. Akademisyen kitap evi; 2019. 171-253.
Bearak J, Popinchalk A, Ganatra B, et al. Unintended pregnancy and abortion by income, region, and the legal status of abortion: estimates from a comprehensive model for 1990–2019. Lancet Glob Health. 2020; 8:e1152-e1161.
Beji Kızılkaya N. 2021, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları. 3. Baskı. Nobel tıp kitap evi, İstanbul
Buran, G., Olgaç, Z., & Karaçam, Z. Doğuma Hazırlık Sınıflarının Kadınların Doğum Şekli, Korkusu ve Deneyimine Etkisi: Sistematik Derleme. Life Sciences, 15(4), 41-54.
Büyükkurt, S., Demir, S. C., Özgünen, F. T., Evrüke, İ. C., Kadayıfcı, O., & Güzel, A. B. (2008). Gebelikte bulantı-kusma yakınması olan hastanın değerlendirilmesi ve tedavi seçenekleri. Journal of Clinical Obstetrics & Gynecology, 18(2), 106-116.
Byrne, J., Hauck, Y., Fisher, C., Bayes, S., & Schutze, R. (2014). Effectiveness of a mindfulness-based childbirth education pilot study on maternal self-efficacy and fear of childbirth. Journal of Midwifery & Women’s Health, 59(2), 192–197. Https://doi. org/10.1111/jmwh.12075
Coşar, F., & Demirci, N. (2012). The effect of education of pregnant women in childbirth education classes based on the philosophy of lamaze on perception and orientation of birth process. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(1), 18-30.
Çağlar M, Şahin NH. Derleme/revıew prenatal periodontal hastalıklarda güncel yaklaşımlar ve hemşirelik bakımı. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020; 23: 311-318.
Çankaya, S., & Şimşek, B. (2021). Effects of antenatal education on fear of birth, depression, anxiety, childbirth self-efficacy, and mode of delivery in primiparous pregnant women: A prospective randomized controlled study. Clinical Nursing Research, 30(6), 818-829.
Çetinkaya E, Sevil Ü. Perinatoloji ve Bakım. In Sevil Ü, Ertem G. editör. 1. Basım. Ankara: Nobel Tıp Kitapevleri. 2016. 1-20.
Derya, Y. A., Özşahin, Z., Tuba, U. Ç. A. R., Erdemoğlu, Ç., & Ünver, H. (2018). Gebelikteki Yakınmaların Yaşam Kalitesine Etkisi ile Psikososyal Sağlık Düzeyi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 12(3), 171-177.
Dinc, A. (2018). Prevalence of urinary incontinence during pregnancy and associated risk factors. LUTS: Lower Urinary Tract Symptoms, 10(3), 303-307.
Dinç H, Yazıcı S, Yılmaz T, Günaydın S. (2014). Gebe Eğitimi. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, 1(1), 68-76.
Döner, Ş. İ., Baş, Z. T., Duran, B., Mevhibe, E. R., & Karakoç, H. (2021). Türkiye’de babalık rol kazanımı: Babaların tutum ve davranışları. Journal of Current Nursing Research, 1(2), 59-67.
Dönmez, A., Mehtap, E. R., & Karaçam, Z. (2018). Gebe Okuluna Başvuran Gebelerin Yaşadığı Gebeliğe Bağlı Fiziksel Sağlık Sorunlarının İncelenmesi. Life Sciences, 13(1), 1-10.
Elmas, S., Saruhan, A., & Yeyğel, Ç. (2017). Doğum öncesi eğitim modelleri eşliğinde doğal doğum. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 20(4), 299-303.
Erkal-Aksoy, Dereli-Yılmaz S. Egzersiz ve prekonsepsiyonel bakım, danışmanlık. In: Demirel G, Sayıner FD eds. Prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık. 1. Basım. Ankara: Akademisyen kitapevi; 2020. 79-86.
Ertmann, R. K., Nicolaisdottir, D. R., Kragstrup, J., Siersma, V., & Lutterodt, M. C. (2020). Sleep complaints in early pregnancy. A cross-sectional study among women attending prenatal care in general practice. BMC pregnancy and childbirth, 20(1), 1-9.
Esencan, T. Y., Karabulut, Ö., Yıldırım, A. D., Abbasoğlu, D. E., Külek, H., Şimşek, Ç., ... & Kılıçcı, Ç. (2018). Doğuma hazırlık eğitimi alan gebelerin doğum şekli, ilk emzirme zamanı ve ten tene temas tercihleri. Florence Nightingale Journal of Nursing, 26(1), 31-43.
Ganatra B, Gerdts C, Rossier C, et al. Global, regional, and subregional classification of abortions by safety, 2010–14: estimates from a Bayesian hierarchical model. The Lancet. 2017;(10):15-32.
Ghaffari f, Ghaznein Tp. The reflexology of sole on; tiredness intensity in pregnant women. Caspian Journal of Internal Medicine. 2010;1(2):58-62
Gölcür, M., Sarı, O., Aydoğan, Ü., Akpak, Y. K., & Keskin, U. (2017). Gebelerde kronik yorgunluk sendromu belirti ve bulgularının sıklığının araştırılması. Ankara Medical Journal, 17(3), 160-173.
Gür, E. Y., & Pasinlioğlu, T. Gebelikteki Yakınmalar Ve Yaşam Kalitesine Etkisi Ölçeği: Türkçe Formunun Geçerlilik Ve Güvenilirlik Çalışması. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 9(2), 482-497.
Gürsoy, E. (2019). Gebelerde antenatal bakım alma durumu ile depresyon ilişkisinin değerlendirilmesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı, Trabzon. (Tez Danışmanı: Prof. Dr. Turan SET).
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA). Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, T.C. Kalkınma Bakanlığı ve TÜBİTAK, Ankara, Türkiye. 2019.
Hatamleh, R., Abujilban, S., & Abuhammad, S. (2019). The effects of a childbirth preparation course on birth outcomes among nulliparous Jordanian women. Midwifery, 72, 23-29.
Hong, K., Hwang, H., Han, H., Chae, J., Choi, J., Jeong, Y., ... & Lee, K. J. (2021). Perspectives on antenatal education associated with pregnancy outcomes: Systematic review and meta-analysis. Women and Birth, 34(3), 219-230
http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tnsa2018/rapor/TNSA2018_ana_Rapor.pdf. Erişim tarihi: 18.05.2020. Haakstad, L. A., Torset, B., & Bø, K. (2016). What is the effect of regular group exercise on maternal psychological outcomes and common pregnancy complaints? An assessor blinded RCT. Midwifery, 32, 81-86.
Institute of Medicine (US) and National Research Council (US) Committee to Reexamine IOM Pregnancy Weight Guidelines. Kathleen M Rasmussen and Ann L Yaktine, editors. Washington (DC): National Academies Press (US); 2009. ISBN-13: 978-0-309-13113-1, (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ books/NBK32813. Erişim tarihi: 18.06.2021.
Kaçar, N., & Özcan, H. Gebelikte Uyku Problemleri ile Baş Etme ve Ebelik Rolü. Jinekoloji-Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi, 18(2), 847-853.
Karabulut, Ö., Potur, D. C., Merih, Y. D., Mutlu, S. C., & Demirci, N. (2016). Does antenatal education reduce fear of childbirth? International Nursing Review, 63(1), 60–67. Https://doi. org/10.1111/inr.12223
Karaçam, Z., & Özçelik, G. Gebelikte sık karşılaşılan yakınmalar, fiziksel, ruhsal ve cinsel sağlık sorunları, risk faktörleri ve yaşam kalitesi ile ilişkileri. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 30(3), 1-18.
Kartal, Y. A., & Karaman, T. (2018). Effect of birth preperation training on prenatal attachment and depression. Zeynep Kamil Tıp Bülteni, 49(1), 85-91.
Khaikin, R., Marcus, Y., Kelishek, S., & Balik, C. (2016). The effect of childbirth preparation courses on anxiety and self-efficacy in coping with childbirth. Clinical Nursing Studies, 4(3), 39.
Kızılkaya-Beji N, Dişsiz M. Gebelik ve hemşirelik yaklaşımı. Kızılkaya-Beji N editör. Kadın sağlığı ve hastalıkları. 3. baskı. Nobel tıp kitap evi, 2021.
Kilpatrick SJ, Papile LA, Macones GA. Guidelines for perinatal care. https://ebooks.aappublications.org/content/guidelines-for-perinatal-care-8th-edition. American Academy of Pediatrics, 2014.
Koruk F. Hemşire ve ebeler için perinatal bakım.. Gebe Sağlığının Değerlendirilmesi ve Doğum Öncesi Bakım Editör: Erenel AŞ, Vural G. Ss:159-182. İstanbul Tıp Kitapevleri, 1. Baskı, İstanbul
Koushede, V., Brixval, C. S., Thygesen, L. C., Axelsen, S. F., Winkel, P., Lindschou, J., ... & Due, P. (2017). Antenatal small-class education versus auditorium-based lectures to promote positive transitioning to parenthood–A randomised trial. Plos one, 12(5), e0176819.
Köybaşı, E. Ş., & ÜY, O. (2017). Gebelik sürecinin uyku kalitesine etkisi. Gülhane Tıp Dergisi, 59, 1-5.
Mete, S., (2015). Gebe eğitim Sınıfı. Şirin, A. Ve Kavlak, O. (Ed.) Kadın sağlığı içinde (ss:143-145). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi. Geliştirilmiş 2. Baskı.
Mete, S., Çiçek, Ö., Aluş Tokat, M., Çamlıbel, M., & Uludağ, E. (2017). Doğuma Hazırlık Sınıflarının Doğum Korkusu, Doğum Tercihi ve Doğuma Hazır Oluşluğa Etkisi. Turkiye Klinikleri J Nurs Sci 2017;9(3):201-6
Murat Öztürk D, Sayıner FD. Aşılanma durumu ve prekonsepsiyonel bakım, danışmanlık. In: Demirel G, Sayıner FD eds. Prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık. 1. Basım. Ankara: Akademisyen kitapevi; 2020. 141-148
Özçoban, FA., & Karaman, EÖ (2019). Androgojik Yaklaşım ile Verilen Doğuma Hazırlık Eğitiminin Doğum ve Doğum Sonrası Sürece Etkisinin Değerlendirilmesi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 6(4), 215-221.
Özhüner, Y, & Çelik N (2019). Gebelerde uyku kalitesi ve yaşam kalitesi. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, 6(1), 25-33.
Pınar, Ş. E., Arslan, Ş., Polat, K., Çiftçi, D., Cesur, B., & Dağlar, G. (2014). Gebelerde uyku kalitesi ile algılanan stres arasındaki ilişkinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 171-177.
Rajabi Naeeni, M., & Simbar, M. (2018). Effect of child birth preparation classes on empowering iranian pregnant women: A systematic review. J Educ Community Health, 5(1), 61-71.
Rocha, J. S., Arima, L. Y., Werneck, R. I., Moyses, S. J., & Baldani, M. H. (2018). Determinants of dental care attendance during pregnancy: a systematic review. Caries research, 52(1-2), 139-152.
Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanlığı. 2014. Doğum Öncesi Bakım Yönetim Rehberi. https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/dogum-onubakim.pdf. Erişim Tarihi: 25.05.2021
Samiye, M. E. T. E., Ertuğrul, M., & Uludağ, E. (2015). Bir doğuma hazırlık eğitim programı “doğumda farkındalık. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(2), 131-141.
Sarah J. Kilpatrick, MD, Lu-Ann Papile, MD, George A. Macones. American Academy of Pediatrics and American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) (2017). Guidelines for perinatal care. 8 edt. https://ebooks.aappublications.org/content/guidelines-for-perinatal-care-8th. Erişim tarihi: 18.06.2021.
Serçekuş, P. Ve Yenal, K., (2015). Doğuma Hazırlık Sınıflarının Türkiye'deki Gelişimi. Turkiye Klinikleri Journal of Obstetric-Women's Health and Diseases Nursing-Special Topics, 1(1):33-35.
Serçekuş, P., & Başkale, H. (2016). Effects of antenatal education on fear of childbirth, maternal self-efficacy and parental attachment. Midwifery, 34, 166–172. Https://doi.org/10.1016/j. Midw.2015.11.016
Serçekuş, P., & Mete, S. (2010). Turkish women’s perceptions of antenatal education. International Nursing Review, 57, 395– 401. Https://doi.org/10.1111/j.1466-7657.2009.00799.x
Serçekuş, P., & Okumuş, H. (2009). Fears associated with childbirth among nulliparous women in Turkey. Midwifery, 25(2), 155–162. Https://doi.org/10.1016/j.midw.2007.02.005
Sipahi, M. Effects of childbirth preparation education on the preference of mode of delivery in pregnant nulliparous women. Pamukkale Tıp Dergisi, 13(1), 61-67
Sönmez, A., & Derya, Y. A. (2018). Effects of sleep hygiene training given to pregnant women with restless leg syndrome on their sleep quality. Sleep and Breathing, 22(2), 527-535.
Sunal, N., & Demiryay, A. (2009). Gebe Kadınların algıladıkları fiziksel ve emosyonel yakınmalar. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 4(12), 99-110.
Şahan, Ö., & Emel, E. G. E.(2020). Erken Gebelik Döneminde Yaşanan Bulantı Kusmanın Sıklığı ve Yaşam Kalitesine Etkisi. Hemşirelik Bilimi Dergisi, 3(1), 7-11.
Şayık, D., Semahat, A. R. I., Yeliz, K. A. Y. A., & Emine, K. A. Y. A. (2019). Gebe Eğitiminin Anne ve Babanın Anksiyete, Depresyon Düzeylerine Etkisi. Osmangazi Tıp Dergisi, 41(1), 23-30.
Şen, Ş., Dibek, D., & Şatır, D. G. Gebelikte Sık Görülen Rahatsızlıklarda Tamamlayıcı Tıp Uygulamalarının Kullanımı. J Tradit Complem Med. 2020;3(3):389-98.
Taşkın L. 2016; Doğum ve kadın sağlığı hemşireliği. IX baskı. Dünya tıp kitapevi, Ankara.
Terzioğlu F. Doğum öncesi bakım. Taşkın L editör. Doğum ve kadın sağlığı hemşireliği. IX baskı. Dünya tıp kitapevi, 2016.
Topçu, G. B., Ateş, N. A., & Küğcümen, G. (2019). Gebelikte Bulantı Ve Kusma Yönetimi. Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4(2), 29-33.
Topkara FN, Özerdoğan N. Gebelikte eş şiddeti; maternal, fetal ve neonatal sağlık üzerindeki etkileri. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2020; 5:150-6.
Tuna, G. N., Karataş, A., Bilge, Ç., & Çelik, D. Gebe Eğitim Sınıfının Doğum ve Doğum Sonrası Sürece Etkisi: Olgu Sunumu. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi, 10(1), 85-90.
Turan Z, Toker E. Kilo durumu ve prekonsepsiyonel bakım, danışmanlık. In: Demirel G, Sayıner FD eds. Prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık 1. Basım. Ankara: Akademisyen kitapevi; 2020. 79-86.
Turgut, N., Güldür, A., Çakmakçı, H., Şerbetçi, G., yıldırım, F., Yumru, A. E., ... & gülova, S. S. (2017). Gebe okulunda eğitim alan gebelerin bilgi düzeyleri üzerine bir araştırma. Journal of Academic Research in Nursing, 3(1), 1-8.
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanlığı Evlilik öncesi Muayene ve Danışmanlık Rehberi. 2013. Erişim tarihi: 19.05.2021. Erişim adresi:https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/Evlilikoncesi%20DanismanlikRehberi.
Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanlığı Anne Ölümleri Merkez İnceleme Komisyon Toplantı Raporu. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kadinureme-haberler/anne-olumleri-merkez-i-nceleme komisyon-toplantisi.html. Erişim tarihi: 05.10.2021
Uçar, T., & Golbasi, Z. (2019). Effect of an educational program based on cognitive behavioral techniques on fear of childbirth and the birth process. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 40(2), 146-155.
United Nations International Children's Emergency Fund (UNICEF). Antenatal Care Coverage: At Least Four Visits, Global Data-Bases. 2015. http://data.unicef.org/maternal-health/antenatal-care.html. Erişim Tarihi: 25.05.2020.
United Nations International Children's Emergency Fund (UNICEF). Antenatal Care Coverage: At Least Four Visits, Global Data-Bases. 2015. http://data.unicef.org/maternal-health/antenatal-care.html. Erişim Tarihi: 25.05.2020.
World Health Organization (WHO). Intimate partner violence. https://apps.who.int/violence-info/intimate-partner-violence. Erişim tarihi: 10.09.2021.
World Health Organization (WHO). Understanding And Addressing Violence Against Women/ Intimate Partner violence.https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/77432/WHO_RHR_12.36_eng.pdf;sequence. Erişim tarihi: 10.09.2021.
World Health Organization (WHO). Antenatal Care For A Positive Pregnancy Experience. 2016. http://www.who.int/reproductivehealth/publications/maternal_perinatal_health. Erişim tarihi: 14.05.2021.
World Health Organization (WHO). Maternal Health. https://www.who.int/health-topics/maternal-health#tab=tab_1. Erişim tarihi: 17.11.2021.
World Health Organization (WHO). Preventing Unsafe Abortion, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion. Erişim tarihi: 25.08.2021.
Yalnız-Dilcen H, Karaca-Saydam B. Sayıner FD. Madde bağımlılığı ve prekonsepsiyonel bakım, danışmanlık. In: Demirel G, Sayıner FD eds. Prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık. 1. Basım. Ankara: Akademisyen kitapevi; 2020. 157-172.
Yazıcı S, Çitil ET. Doğum Öncesi Bakım. Editör: Karanisoğlu H., Yazıcı S., Yılmaz T. Doğum Öncesi Dönem ve Bakım. Nobel Tıp Kitabevleri,2017. s.147-179.
Yazıcı Topçu, T., & Aktaş, S. (2021). An Investigation of the Relationship between Health Literacy Levels of Pregnant Women and Their Perceptions of Traumatic Childbirth. Social Work in Public Health, 1-13.
Yıldırım AD, Oskay Ü. Dünyada ve Türkiye’de optimal perinatal bakıma yönelik programlar. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2020; 36: 45-52.
Yikar, S. K., & Nazik, E. (2019). Effects of prenatal education on complaints during pregnancy and on quality of life. Patient education and counseling, 102(1), 119-125.
Yurtsal, Z., & Eroğlu, V. Gebelerin Dünya Sağlık Örgütü’nün Pozitif Gebelik Deneyimi İçin Tavsiye Ettiği Rutin Doğum Öncesi Bakımı Alma Durumlarının Değerlendirilmesi. STED/Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 29(3), 197-206.
