DOĞUM SONU DÖNEM
Özet
Doğum sonu dönem (lohusalık), organ ve sistemlerin gebelik öncesi durumuna dönmesine kadar geçen yaklaşık 6-8 haftalık kritik bir süreci kapsar. Bu dönemde annede hem gerileyici hem de laktasyon gibi ilerleyici fizyolojik değişiklikler meydana gelir. Uterus, kas liflerinin kontraksiyonu, katabolizma ve epitelin yenilenmesi aşamalarıyla hızla küçülür. Vajinal akıntı olan loşia, zamanla rubra, seroza ve alba evrelerinden geçerek renk ve miktar değiştirir. Kardiyovasküler sistemde doğum sonu kalp debisi artarken, hormonal dalgalanmalarla birlikte diürez ve terleme başlar. Sindirim sisteminde konstipasyon riski artarken, nörolojik olarak baş ağrıları görülebilir. Memeler prolaktin ve oksitosin hormonlarının etkisiyle süt üretimine ve let-down refleksine uyum sağlar. Psikososyal açıdan ise annelik hüznü, postpartum depresyon ve psikoz gibi riskler izlenmelidir. Hemşirelik bakımı, Sağlık Bakanlığı'nın 6 izlemli rehberi doğrultusunda vital bulguların takibini, uterus masajını, perine bakımını, erken mobilizasyonu ve kapsamlı taburculuk eğitimini içerir.
The postpartum period covers a critical 6-8 week process during which maternal organs and systems return to their pre-pregnancy state. Both retrogressive changes in the reproductive system and progressive adaptations like lactation occur during this phase. The uterus regresses rapidly through myometrial contractions, catabolism, and epithelial regeneration. Vaginal discharge, known as lochia, transitions through rubra, serosa, and alba stages, decreasing in amount and changing color. In the cardiovascular system, cardiac output increases immediately after birth, while diuresis and diaphoresis help restore blood volume. Constipation risks rise in the gastrointestinal system, and temporary neurological symptoms like headaches may manifest. Breasts prepare for milk production and activate the let-down reflex under the influence of prolactin and oxytocin. Psychosocially, mothers must be monitored for postpartum blues, depression, and psychosis. Nursing care involves vital sign monitoring, fundal massage, perineal care, promoting early mobilization, and providing discharge education in accordance with the Ministry of Health's 6-stage postpartum care guidelines.
Referanslar
Almalik MM. Understanding maternal postpartum needs: a descriptive survey of current maternal health services. Journal of Clinical Nursing. 2017;26(23-24):4654-63.
Chauhan G, Tadi P. Physiology, postpartum changes: StatPearls Publishing; 2021 [Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK555904/. Erişim tarihi: 21.06.2021
Alderman JT. Nursing care of the camily during the postpartum period. In: Lowdermilk DL, Perry SE, Cashion MC, Alden KR, Olshansky E, eds. Maternity and women's health care. 11. ed. China: Elsevier Health Sciences; 2016. p. 473-500.
World Health Organization 2017 [Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality. Erişim tarihi:21.06.2021
Sağlık Bakanlığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2019 [Available from: https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/40564,saglik-istatistikleri-yilligi-2019pdf.pdf?0. Erişim tarihi: 21.06.2021
Nuraini I. Correlation between Postpartum Traditions and the Process of Uterine Involution. STRADA Jurnal Ilmiah Kesehatan. 2020;9(2):412-9.
Aslan E. Normal lohusalık süreci ve bakım. In: Kızıkaya Beji N, editor. Hemşire ve ebelere yönelik kadın sağlığı ve hastalıkları İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri 2017.
Yiğit R. Gebelik ve emzirme. In: Çavuşoğlu H, Yeğen BÇ, Aydın Z, Alican İ, eds. Tıbbi fizyoloji: Nobel Tıp Kitabevleri; 2007.
Reynolds HD, McCarson LK, Goff M. Intrapartum and postpartum care. In: Alexander IM, Johnson-Mallard V, Kostas-Polston E, Fogel CI, Woods NF, eds. Women's health care in advanced practice nursing. New York: Springer Publishing Company; 2017. p. 759-90.
McKinney ES, James SR, Murray SS, Nelson K, Ashwill J. Postpartum physiologic adaptations. Maternal-child nursing. Canada: Elsevier Health Sciences; 2018.
Hamlacı Y, Bekmezci H, Özerdoğan N. Postpartum kanamalarda kanıta dayalı uygulamalar. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2017;7(1):38-44.
Aktaş Reyhan F, Özerdoğan N. The effects of synthetic oxytocin given at birth on postpartum period: traditional review. Arc Health Sci Res 2020;7(1):82-6.
Sağlık Bakanlığı Doğum Sonu Bakım Yönetim Rehberi. 2018. [Available from:https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/dsbyr_2.pdf Erişim tarihi:21.06.2021
Özden S. Lohusalık fizyolojisi ve bakımı In: Çiçek N, Mungan MT, eds. Klinikte obstetrik ve jinekoloji. Ankara: Güneş tıp Kitabevleri; 2007.
Kirlek F, Öztürk Can H. Postpartum dönem. In: Sevil Ü, Ertem G, eds. Perinatoloji ve bakım. Ankara: Ankara Nobel Tıp Kitabevleri; 2016.
Gölbaşı Z, Evcili F. Postpartum dönem ve bakım. In: Şentürk Erenel A, Vural G, eds. Perinatal bakım İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevleri- Vizyon Basımevi; 2020. p. 311-38.
Andrighetti TP, Karsnitz DB. Components of postnatal care. In: Jordan RG, Farley CL, Grace KT, eds. Prenatal and postnatal care: a woman-centered approach. United States of America: John Wiley & Sons; 2018.
Yücel U. Doğum sonrası dönem ve bakım. In: Yeşilçiçek Çalık K, Coşar Çetin F, eds. Normal doğum ve sonrası dönem. İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevleri; 2018. p. 224-37.
Alden KR. Postpartum physiologic changes. In: Lowdermilk DL, Perry SE, Cashion MC, Alden KR, Olshansky E, eds. Maternity and women's health care. 11. ed. China: Elsevier Health Sciences; 2016. p. 460-6.
Liu S, Jassal DS, Zelop CM. Cardiovascular changes in pregnancy. In: Einav S, Weiniger CF, Landau R, eds. Principles and practice of maternal critical care. Cham: Springer; 2020.
Kodogo V, Azibani F, Sliwa K. Role of pregnancy hormones and hormonal interaction on the maternal cardiovascular system: a literature review. Clinical Research in Cardiology. 2019;108(8):831-46.
Coşkun A, Arslan E. Doğum sonu dönem In: Coşkun AM, editor. Kadın sağlığı ve hastalıkları hemşireliği el kitabı. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları; 2016.
Alden KR. Postpartum physiologic changes In: Perry SE, Hockenberry MJ, Alden KR, Lowdermilk DL, Cashion MC, Wilson D, eds. Maternal child nursing care. Sixth ed. Canada: Elsevier; 2018.
Paladine HL, Blenning CE, Strangas Y. Postpartum care: an approach to the fourth trimester. American family physician. 2019;100(8):485-91.
Raman A. Physiology in normal puerperium In: Raman A, editor. Reeder’s maternity nursing. 11. ed. India: Wolters Kluwer India Pvt Ltd; 2020.
Grymowicz M, Rudnicka E, Podfigurna A, Napierala P, Smolarczyk R, Smolarczyk K, et al. Hormonal effects on hair follicles. International journal of molecular sciences. 2020;21(15):5342.
Truchet S, Honvo-Houéto E. Physiology of milk secretion. Best Practice Research Clinical Endocrinology Metabolism. 2017;31(4):367-84.
McGuire KP. Breast anatomy and physiology. In: Aydiner A, İğci A, Soran A, eds. Breast Disease. Cham: Springer; 2016. p. 1-14.
Mete S. Stres, hormonlar ve doğum arasındaki ilişki. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi. 2013;6(2):93-8.
McKinley MC, Allen-Walker V, McGirr C, Rooney C, Woodside JV. Weight loss after pregnancy: challenges and opportunities. Nutr Res Rev. 2018;31(2):1-14.
López-Olmedo N, Hernández-Cordero S, Neufeld LM, García-Guerra A, Mejía-Rodríguez F, Gómez-Humarán IM. The associations of maternal weight change with breastfeeding, diet and physical activity during the postpartum period. Maternal child health journal. 2016;20(2):270-80.
Montgomery KS, Bushee TD, Phillips JD, Kirkpatrick T, Catledge C, Braveboy K, et al. Women’s challenges with postpartum weight loss. Maternal child health journal. 2011;15(8):1176-84.
Hung C-H, Yu C-Y, Chang S-J, Stocker J. Postpartum psychosocial changes among experienced and inexperienced mothers in Taiwan. Journal of Transcultural Nursing. 2011;22(3):217-24.
Ho C-L, Chang L-I, Wan K-S. The relationships between postpartum adaptation and postpartum depression symptoms of first pregnancy mothers in Taiwan. The International Journal of Psychiatry in Medicine. 2013;45(1):1-13.
Verpe H, Kjellevold M, Moe V, Smith L, Vannebo UT, Stormark KM, et al. Early postpartum discharge: maternal depression, breastfeeding habits and different follow‐up strategies. Scandinavian journal of caring sciences. 2019;33(1):85-92.
Walker KC, Arbour MW, Wika JCJNfwsh. Consolidation of guidelines of postpartum care recommendations to address maternal morbidity and mortality. Nursing for women's health. 2019;23(6):508-17.
Yılmaz Esencan T, Şimşek Ç. Doğum sonu dönemde hemşirelik bakımı. Zeynep Kamil Tıp Bülteni. 2017;48(4):183-9.
Öztürk Can H. Doğum sonrası bakım rehberlerinin kanıt temelli çalışmalarla gözden geçirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2015;5(2):40-7.
Raman A. Nursing care of women in postnatal period. In: Raman A, editor. Reeder’s maternity nursing. 20. ed. India: Wolters Kluwer india Pvt Ltd; 2020.
Zeren F, Gürsoy E. Anne ve yenidoğan İçin Dünya Sağlık Örgütü postpartum bakım önerileri. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2018;7(4):95-102.
Fahey JO. Best practices in management of postpartum pain. The Journal of perinatal neonatal nursing. 2017;31(2):126-36.
Işık G, Egelioğlu Çetişli N, Aycan Başkaya V. Doğum şekline göre annelerin postpartum ağrı, yorgunluk düzeyleri ve emzirme öz-yeterlilikleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi. 2018;11(3).
Jacob A. Normal puerperium. A comprehensive textbook of midwifery & Gynecological nursing. 5. ed. Nepal: Jaypee Brothers Medical Publishers; 2019.
Pillitteri A. Nursing care of postpartal family. In: Pillitteri A, editor. Maternal & child health nursing: Care of the childbearing & childrearing family. China: Lippincott Williams & Wilkins; 2014.
Durmaz A, Buğdaycı R. Epizyotomi iyileşmesini etkileyen faktörler. Turkish Journal of Public Health. 2013;11(2):72-85.
Dereli Yilmaz S. Doğumun dördüncü evresi ve postprtum dönem In: Dereli Yilmaz S, Demirgöz Bal M, eds. Ebelere yönelik kapsamlı doğum. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2017.
Kahyaoğlu Süt H, Küçükkaya B. Kadınların pelvik taban kas egzersizleri bilgi ve uygulama durumları. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2018;9(3):15-20.
Yalnızoğlu Çaka S, Topal S, Altınkaynak A. Anne sütü ile beslenmede karşılaşılan sorunlar. Turkiye Klinikleri J Pediatr Nurs-Special Topics. 2017;3:20-8.
Wilson E, Woodd SL, Benova L. Incidence of and risk factors for lactational mastitis: A systematic review. Journal of Human Lactation. 2020;36(4):673-86.
Uçar Z, Ongün Yılmaz H. Laktasyon döneminde beslenme: Enerji ve makro besin öğeleri. Sağlık Profesyonelleri Araştırma Dergisi. 2020;2(1):37-46.
Segura SA, Ansótegui JA, Díaz-Gómez NM. The importance of maternal nutrition during breastfeeding: do breastfeeding mothers need nutritional supplements? Anales de Pediatría. 2016;84(6):347.
Başkaya Y, Karakoç H, Özerdoğan N. Postpartum dönemde yaşanan cinsel sağlık sorunları, ebe ve hemşirenin rolü. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi. 2018;15(4):269-174.
Şentürk Erenel A, Yılmaz Sezer N. Doğum sonu dönemde kullanılabilecek aile planlaması yöntemleri ve hemşirelerin rolleri Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2017;2(2):32-8.
Khayamim N, Bahadoran P, Mehrabi T. Relationship between fatigue and sleepiness with general health of mothers in the postpartum period. Iranian journal of nursing midwifery research. 2016;21(4):385.
Yar D, Yılmaz M. Gebelik ve postpartum dönemde kadın ruh sağlığı: Derleme çalışması. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2021;5(1):93-100.
Ay F, Tektaş E, Mak A, Aktay N. Postpartum depresyon ve etkileyen faktörler: 2000–2017 araştırma sonuçları. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi. 2018;9(3):147-52.
Spelke B, Erika Werner M. The fourth trimester of pregnancy: committing to maternal health and well-being postpartum. Rhode Island Medical Journal. 2018;101(8):30-3.
Akyüz Çim EF. Postpartum psikoz. Van Tıp Dergisi. 2017;24(2):131-4.
Demirkol ME, Kızıltoprak A, Şenbayram Ş. Postpartum psikoz. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi. 2018;27(2):206-22.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018 [Available from: http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tnsa2018/rapor/TNSA2018_ana_Rapor.pdf. Erişim tarihi:21.06.2021
Kaya Odabaş R, Taşpınar A. Kadınların sezaryen deneyimleri ve doğum sonrası dönemde bakım gereksinimleri: Nitel bir çalışma. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2021;8(1):1-9.
Bilgiç D, Yağcan H, Güler B, Aypar NN. Jinekolojik cerrahide ameliyat öncesi ve sonrası kanıta dayalı bakım uygulamaları. Sağlık Akademisyenleri Dergisi. 2019;6(2):114-21.
