JİNEKOLOJİK KANSERLER
Özet
Jinekolojik kanserler, kadınların üreme organlarından gelişen ve farklı klinik özelliklere sahip çeşitli tümör gruplarını kapsamaktadır. Bu kanserler arasında serviks, endometriyum, over, vulva, vajina ve nadir görülen fallop tüpü kanserleri yer almaktadır. Serviks kanseri, preinvaziv döneminin uzun olması sayesinde tarama programları ve Pap smear testiyle erken dönemde önlenebilen ve çoğunlukla HPV enfeksiyonu ile ilişkili bir malignitedir. Uterin korpus kanseri olarak da bilinen endometriyum kanseri, gelişmiş ülkelerde en sık görülen jinekolojik kanser olup, en önemli risk faktörü karşılanmamış östrojen maruziyetidir ve genellikle postmenopozal dönemde ortaya çıkmaktadır. Over kanseri, sinsi ve asemptomatik büyümesi nedeniyle jinekolojik maligniteler arasında en yüksek mortalite oranına sahiptir ve bu yüzden "sessiz katil" olarak adlandırılmaktadır. Vulva ve vajen kanserleri ise daha nadir görülen türler olup, histolojik olarak çoğunlukla skuamöz hücreli karsinom tipindedir ve özellikle genç yaşlarda yüksek riskli HPV enfeksiyonlarıyla ilişkilendirilmektedir. Tüm bu kanser türlerinin yönetiminde, hemşireler toplum bilincini artırma, tarama programlarını yürütme, erken tanı süreçlerini destekleme ve tedavi aşamalarında hastalara bütüncül bakım ile danışmanlık sağlama noktasında kilit bir rol üstlenmektedir.
Gynecological cancers encompass a diverse group of tumors originating from the female reproductive organs, each exhibiting distinct clinical characteristics. This group includes cervical, endometrial, ovarian, vulvar, vaginal, and rare fallopian tube cancers. Cervical cancer is a preventable malignancy mostly associated with HPV infection; its long preinvasive period allows for effective prevention through regular screening programs and Pap smear tests. Endometrial cancer, also termed uterine corpus cancer, represents the most prevalent gynecological malignancy in developed nations, primarily triggered by unopposed estrogen exposure during the postmenopausal period. Ovarian cancer carries the highest mortality rate among gynecological malignancies due to its insidious and asymptomatic progression, earning it the definition of a "silent killer". Vulvar and vaginal cancers are rarer types, predominantly categorized as squamous cell carcinomas histologically, and are frequently linked with persistent high-risk HPV infections, especially in younger cohorts. In managing these diseases, nurses maintain a critical role in fostering public awareness, executing screenings, aiding early detection, and delivering holistic care and counseling throughout the primary, secondary, and tertiary prevention phases.
Referanslar
https://www.cancer.org/content/dam/cancer-org/research/cancer-facts-and statistics/global-cancer-facts-and-figures/global-cancer-facts-and-figures-4th-edition.pdf, Erişim tarihi: 23.08.2021.
https://www.who.int/publications/i/item/who-report-on-cancer-setting-priorities-investing-wisely-and-providing-care-for-all, Erişim tarihi: 23.08.2021
https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanserdb/istatistik/Turkiye_Kanser_Istatistikleri_2017.pdf, Erişim tarihi: 23.08.2021.
https://www.who.int/cancer/country-profiles/TUR_2020.pdf,Erişim tarihi: 23.08.2021.
https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/cancer,Erişim tarihi: 24.08.2021.
Noor R, Tay EH, Low J. Gynaecologic cancer: A hanbook of students and practitioners. Pan Standford Publishing, Taylor & Francis Group, 2014.
https://gco.iarc.fr/today/home, Erişim tarihi: 28.08.2021
Gözüyeşil E, Arıöz Düzgün A, Taş F. Bir aile sağlığı merkezine başvuran kadınların jinekolojik kanser farkındalıklarının değerlendirilmesi. TJFMPC. 2020;14 (2): 177-185.
Ledford LRC, Lockwood S. Scope and epidemiology of gynecologic cancers: an overview. Seminars in Oncology Nursing. 2019; 35: 147-150.
Hotun Şahin N, Demirgöz Bal M. Üreme organ tümörleri. In: Kızılkaya Beji N, ed. Kadın Sağlığı ve Hastalıkları. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2015:143-159.
Hotun Şahin N, Şahin D. Serviks kanseri. In: Can G. Ed. Onkoloji hemşireliği. 2. Baskı, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2020:953-964.
Taşkın L. Doğum ve kadın sağlığı hemşireliği. 13. Baskı.Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi, 2016.
https://www.uicc.org/news/globocan-2020-new-global-cancer-data, Erişim tarihi: 04.09.2021
https://gco.iarc.fr/today/data/factsheets/populations/792-turkey-fact-sheets.pdf
Aşçı Ö, Kocaöz S. Üreme organları tümörleri. In: Arslan Özkan H. Ed. Hemşirelik ve Ebelik için Kadın Sağlığı ve Hastalıkları. 1. Baskı. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2019:673-720.
Memon A, Bannister P. Epidemiology of cervical cancer. In: Farghaly, SA, ed. Uterine cervical cancer clinical and therapeutic perspectives. Springer Nature Springer Nature Switzerland AG, 2019:1-15.
Barış Güzel A, Mısırlıoğlu S. Servikal neoplazi ve karsinomu. In:Demir C, Küçükgöz Güleç Ü, eds. Obstetrik ve jinekoloji. 7.baskı. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi. 2015:409-421.
https://www.cancer.org/cancer/cervical-cancer.html, Erişim tarihi: 05.09.2021
Şimşek D. Servikal kanser taraması ve anormal servikal sitoloji yönetimi. In: Dinçgez Çakmak, ed. Jinekolojide pratik bilgiler. Livre De Lyon, Lyon, 2020:11-22.
Bhatla N, Berek JS, Fredes MC et al. Revised FIGO staging for carcinoma of the cervix uteri. Int J Gynecol Obstet. 2019; 145: 129-135.
https://hpvtarama.saglik.gov.tr/duyurular/Sayfa/HpvTaramaTestiNasilYapilir, Erişim tarihi: 04.09.2021
Fontham ETH, Wolf AMD, Church TR, et al. Cervical cancer screening forindividuals at average risk: 2020 guideline update from the American Cancer Society. CA Cancer J Clin. 2020;70:321-46
https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kanser-taramalari, Erişim tarihi: 05.09.2021
Özerdoğan N, Gürsoy E. Serviks Kanserinde Korunma ve Hemşirelik. Turkiye Klinikleri J Obstet Womens Health Dis Nurs-Special Topics. 2017;3(1):40-49.
Selçuk İ, Üstün Engin Y. Gelecekte nonavalent (9-valent) HPV aşısının Türkiye için kullanılabilirliği. Jinekoloji - Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi. 2019; 16(1): 41-44.
Saslow D, Andrews KS, Manassaram-Baptiste D et al. Human papillomavirus vaccination 2020 guideline update: American Cancer Society guideline adaptation. CA CANCER J CLIN. 2020;70:274-280.
Şimşek D. Servikal intraepitelyal neoplazi tanı ve tedavisi. In: Dinçgez Çakmak, ed. Jinekolojide pratik bilgiler. Livre De Lyon, Lyon, 2020:11-24.
Eroğlu K, Koç G. Jinekolojik kanser kontrolü ve hemşirelik. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 2014; 77-90.
Karadadaş N. Korpus uteri kanseri. In:Demir C, Küçükgöz Güleç Ü, eds. Obstetrik ve jinekoloji. 7.baskı. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi. 2015:427-434.
Aslan E. Endometriyum kanseri. In: Can G. Ed. Onkoloji hemşireliği. 2. Baskı, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2020:965-975.
Maenpaa J. Epidemiology, risk factors, and prevention for endometrial cancer. In: Mirza, MR, ed. Management of endometrial cancer. Springer Nature Switzerland AG, 2020:61-67.
Paterniti TA, Schrader EA, Deibert E, Wilkinson EA, Ahmad S. Changing trends in the epidemiology of endometrial cancer. In: Mehta S, Gupta B, eds. Recent advances in endometrial cancer. Springer Nature Singapore Pte Ltd, 2020: 3-18.
Amant F, Mirza MR, Koskas M, et al. Cancer of the corpus uteri. Int J Gynecol Obstet 2018;143 (2): 37-50.
Solmaz U, Ekin A, Mat E. Endometriyum kanserinde güncel yaklaşımlar. Türk Jinekolojik Onkoloji Dergisi. 2016;1: 7-16.
https://www.cancer.org/cancer/endometrial-cancer.html , Erişim tarihi: 05.09.2021
http://trsgo.org/files/toplum-icin/rahim-ici-endometrium-kanseri.pdf, Erişim tarihi: 05.09.2021
Kızılkaya Beji N, Bilgiç D. Over kanseri. In: Can G. Ed. Onkoloji hemşireliği. 2. Baskı, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2020:975-1006.
Khatib G. Ovarian ve adneksiyal hastalıklar. In: Demir C, Küçükgöz Güleç Ü, eds. Obstetrik ve jinekoloji. 7.baskı. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi. 2015:435-446.
Momenimovahed Z, Tiznobaik Z, Taheri S, et al. Ovarian cancer in the world: epidemiology and risk factors. International Journal of Women's Health. 2019:11 287-299.
https://www.cancer.org/cancer/ovarian-cancer.html, Erişim tarihi: 05.09.2021
Sung H, Ferlay J, Siegel RL, et al. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of ıncidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA CANCER J CLIN. 2021;71:209-249.
Bilgetekin İ, Esin E, Buğdaycı Başal F, et al. Over kanseri prognozunda değişiklikler, on yıllık tek merkez deneyimi. Acta Oncol. Tur. 2020; 53(2): 267-273.
Nomura H, Iwasa N, Yoshihama T, Nanki Y, Aoki D. Epidemiology and etiology of ovarian cancer. In: Katabuchi H, ed. Frontiers in ovarian cancer science. Springer Nature Singapore Pte Ltd, 2017: 1-13.
https://www.sgo.org/wp-content/uploads/2012/09/FIGO-Ovarian-Cancer Staging_1.10.14.pdf, Erişim tarihi: 05.09.2021.
Javadi S, Ganeshan DM, Qayyum A, et al. Ovarian cancer, the revised FIGO staging system, and the role of ımaging. AJR. 2016; 206:1351-1360.
https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/cancer-antigen-125-ca-125, Erişim tarihi: 07.09.2021
Kurtoğlu Özdeş E, Çelik H, Kökçü A. Over kanserinde cerrahi tedavi. Turkiye Klinikleri J Med Oncol-Special Topics. 2016;9(1):9-14.
Orr B, Edwards RP. Diagnosis and treatment of ovarian cancer. Hematol Oncol Clin N Am. 2018; 32: 943-964
https://www.uptodate.com/contents/vulvar-cancer-epidemiology-diagnosis-histopathology-and-treatment , Erişim tarihi: 09.09.2021
Merlo S. Modern treatment of vulvar cancer. Radiol Oncol 2020; 54(4): 371-376.
Weinberg D, Gomez-Martinez RA. Vulvar cancer. Obstet Gynecol Clin N Am. 2019;46: 125-135.
https://www.cancer.org/cancer/vulvar-cancer.html, Erişim tarihi: 09.09.2021
Avcıbay Vurgeç B, Gökyıldız Sürücü Ş. Vulva kanseri. In: Can G. Ed. Onkoloji hemşireliği. 2. Baskı, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2020:927-940.
Toğrul C, Tahaoğlu AE, Güngör T. Vulvar ve vajinal hastalıklar ve neoplaziler. In: Demir C, Küçükgöz Güleç Ü, eds. Obstetrik ve jinekoloji. 7.baskı. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi. 2015:399-408.
Bornstein J, Bogliatto F, Haefner HK, et al. The 2015 International Society for the Study of Vulvovaginal Disease (ISSVD) terminology of vulvar squamous intraepithelial lesions. J Lower Gen Tract Dis. 2016;20: 11-14.
Ergüney S. (2012). AJCC kanser evreleme atlası. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi. 3-7
Keskin HG, Tahta T. Vulva kanseri ve vulvektomi sonrası hemşirelik yaklaşımları. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2021; 5(1): 115- 121.
https://www.jinekoloji.net/kendi-kendine-vulva-muayenesi, Erişim tarihi: 10.09.2021
https://vulvalpainsociety.org/about-vulval-pain/vulval-self-examination/, Erişim tarihi: 10.09.2021
http://trsgo.org/files/yonetim-kilavuzlari/Vulva-Kanseri.pdf , Erişim tarihi: 10.09.2021
Adams TS, Cuello MA. Cancer of the vagina. Int J Gynecol Obstet. 2018; 143 (2): 14-21.
Yang J, Delara R, Magrina J, et al. Management and outcomes of primary vaginal cancer. Gynecologic Oncology. 2020;159: 456-463.
https://www.cancer.org/cancer/vaginal-cancer.html, Erişim tarihi: 12.09.2021
https://www.uptodate.com/contents/vaginalcancer?search=vaginal%20cancer&source=search_result&selectedTitle=1~150&usage_type=de ault&display_rank, Erişim tarihi: 08.09.2021
Avcıbay Vurgeç B, Gökyıldız Sürücü Ş. Vajina kanserleri. In: Can G. Ed. Onkoloji hemşireliği. 2. Baskı, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2020:941-952.
https://www.cancer.net/cancer-types/vaginal-cancer/diagnosis, Erişim tarihi: 13.09.2021
https://www.ucsfhealth.org/conditions/fallopian-tube-cancer, Erişim tarihi: 13.09.2021
https://www.cancer.net/cancer-types/ovarian-fallopian-tube-and-peritoneal-cancer/symptoms-and-signs, Erişim tarihi: 13.09.2021.
