KLİMAKTERYUM VE MENOPOZ
Özet
Klimakterik dönem, kadınların üreme çağından over fonksiyonlarının azalmasına bağlı olarak üreme yeteneğinin kaybolduğu yaşlılık dönemine (65 yaş) geçişi ifade eden 45-47 yaşlarında başlayan bir yaşam evresidir. Bu dönem; premenopoz, menopoz, perimenopoz ve postmenopoz olmak üzere dört evreden oluşur. En belirgin özelliği ardışık 12 ay amenore yaşanmasıyla kesinleşen menopozdur. Türkiye’de kadınlar ortalama 45-47 yaşlarında menopoza girmekte ve ömürlerinin yaklaşık yüzde 40'ını bu dönemde geçirmektedir. Menopoza girme yaşını genetik, sigara-alkol kullanımı, fiziksel aktivite, beslenme, gebelik sayısı ve sosyoekonomik durum gibi çok sayıda faktör etkilemektedir. Over hormonlarının azalmasıyla birlikte kadınlarda erken dönemde menstrüel düzensizlikler, sıcak basması, gece terlemesi gibi vazomotor ve psikolojik semptomlar görülür. Geç dönemde ise ürogenital sendrom (vajinal kuruluk, inkontinans), deri yaşlanması, osteoporoz gibi kas-iskelet sistemi sorunları ve kardiyovasküler hastalık riskleri ortaya çıkar. Profesyonel sağlık ekibinin önemli bir parçası olan hemşireler; belirtilerin saptanması, yaşam tarzı değişiklikleri (beslenme, egzersiz, Kegel egzersizleri), stres yönetimi ve hormon tedavisi danışmanlığı ile taramaların planlanmasında uygulayıcı, eğitici ve destekleyici roller üstlenmektedir.
The climacteric period is a life stage starting at ages 45-47, representing a woman's transition from the reproductive years to the phase where reproductive capacity is lost due to a decline in ovarian functions, lasting until old age at 65. This period consists of four phases: premenopause, menopause, perimenopause, and postmenopause. Its most prominent feature is menopause, which is confirmed after 12 consecutive months of amenorrhea. Women in Turkey enter menopause at a mean age of 45-47, spending approximately 40 percent of their lives in this stage. The age of onset is influenced by numerous factors, including genetics, smoking, alcohol, physical activity, nutrition, parity, and socioeconomic status. Due to the decrease in ovarian hormones, early symptoms such as menstrual irregularities, vasomotor complaints like hot flashes and night sweats, and psychological issues occur. In the late phase, genitourinary syndrome (vaginal dryness, incontinence), skin aging, musculoskeletal problems like osteoporosis, and cardiovascular risks emerge. Nurses, as key health team members, play vital educator, counselor, practitioner, and supportive roles in identifying symptoms, recommending lifestyle modifications (nutrition, physical activity, Kegel exercises), managing stress, providing hormone therapy counseling, and coordinating health screenings.
Referanslar
Demirci H. Menopoz. İçinde: Karaca Saydam B, ed. Olgularla Jinekolojik Hastalıklarda Bakım. Ankara Nobel Tıp Kitabevleri, 2015;200-208.
Taşkın L. Kadın Hayatının Devreleri. İçinde: Taşkın L, ed. Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği. 13. Baskı, Akademisyen Tıp Kitabevi, 2016; 671-687.
Çağlar GS, Yüce E. Menopoz. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 1-17.
https://www.nhs.uk/conditions/menopause/treatment/ Erişim tarihi 20.06.2021
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve TUBİTAK, Ankara, Türkiye, 2019.
İstatistiklerle Kadın, 2020, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Kadin-2020-37221Erişim tarihi: 20.06.2021
Özsoy S. Klimakterium ve Menopoz. İçinde: Arslan Özkan H, ed. Kadın Sağlığı ve Hastalıkları. Akademisyen Kitabevi, 2019; 721-740.
https://www.nia.nih.gov/health/what-menopause Erişim tarihi: 20.06.2021
Report of a WHO Scientific Group, Research on the Menopause, 1981. http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/41526/WHO_TRS_670.pdf;jsessionid=40052C533738FF0910F6244FC9B454DF?sequence=1 Erişim tarihi: 20.06.2021
Hotun Şahin N. Klimakteryum ve Menopoz. İçinde: Kızılkaya Beji N, ed. Kadın Sağlığı ve Hastalıkları. Nobel Tıp Kitabevleri, 2015; 135-142.
Özkan S. Klimakteriyum ve Menopoz. İçinde: Şirin A, ed. Kadın Sağlığı. 2. Baskı, Nobel Tıp Kitabevleri, 2016; 154-167.
Harlow SD, Gass M, Hall JE, et al. Executive summary of STRAW+10: Addressing the Unfinished Agenda of Staging Reproductive Aging. Climacteric. 2012; 15(2): 105–114.
Welt CK, McNicholl DJ, Taylor AE, et al. Female rep¬roductive aging is marked by decreased secretion of dimeric inhibin. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(1):105-111.
Harlow SD, Cain K, Cravvford S, et al. Evaluation of four proposed bleeding criteria for the onset of late menopausal transition. J Clin Endocrinol Metab. 2006;91(9):3432-3438.
Hale GE, Zhao X, Hughes CL, et al. Endocrine features of menstrual cycles in middle and late reproductive age and the menopausal transition classified according to the Staging of Reproductive Aging Workshop (STRAW) staging system. J Clin Endocrinol Metab 2007;92(8):3060-3067.
Burger HG, Hale GE, Dennerstein L, et al. Cycle and hormone changes during perimenopause: the key role of ovarian function. Menopause 2008; 15:603-612.
Taffe JR, Cain KC, Mitchell ES, et al. "Persistence" improves the 60-day amenorrhea marker of entry to late-stage menopausal transi¬tion for women aged 40 to 44 years. Menopause 2010; 17(1):191-193.
Hale GE, Hughes CL, Burger HG, et al. Atypical estradiol secretion and ovulation patterns caused by luteal out-of-phase (LOOP) events underlying irregular ovulatory menstrual cycles in the menopausal transition. Menopause 2009;16(1):50-59.
Jain A, Santoro N. Endocrine mechanisms and management for abnormal bleeding due to perimenopausal changes. Clin Obstet Gynecol 2005; 48(2):295-311.
Schoenaker DA, Jackson CA, Rowlands JV, Mishra GD. Socioeconomic position, lifestyle factors and age at natural menopause: A systematic review and meta-analyses of studies across six continents. Int J Epidemiol 2014; 43: 1542-62.
Ceylan B, Özerdoğan N. Factors affecting age of onset of menopause and determination of quality of life in menopause. J Turk Soc Obstet Gynecol 2015;1:43-49.
Fenton A, Panay N. What influences the age of menopause? Climacteric, 2015; 18: 767-768.
Ahuja M. Age of menopause and determinants of menopause age: APAN India survey by IMS. J Mid-life Health 2016; 7: 126-131.
Zamaniyan M, Moosazadeh M, Peyvandi S, et al. Age of Natural Menopause and Related Factors among the Tabari Cohort. J Menopausal Med 2020;26:18-23
Langton CR, Whitcomb BW, Purdue-Smithe AC, et al. Association of parity and breastfeeding with risk of early natural menopause. JAMA Network Open. 2020;3(1):e1919615.
Oktem O, Oktay K. The ovary: anatomy and funetion throughout humanlife. Ann NY Acad Sci 2008;1127:1-9.
Te Velde ER, Scheffer GJ, Dorland M, et al. Developmental and endocrine aspects of normal ovarian aging. Mol Cell Endocrinol 1998; 145(1-2):67-73.
IIlingworth PJ, Groome NP, Byrd W, et al. Inhibin-B: a likely candidate for the physiologically important form of inhibin in men. J Clin Endocrinol Metab 1996;81:1321-1325.
Gougeon A, Echochard R, Thalabard JC. Age-related changes of the population of human ovarian follicles: inerease in the disappearance rate of non-growing and early-growing follicles in aging women. Biol Reprod 1994;50:653-663.
Van Disseldorp J, Lambalk CB, Kwee J, et al. Comparison of inter- and intra-cycle variability of anti-Mullerian hormone and antral follicle counts. Hum Reprod 2010;25:221-227
De Vet A, Laven JSE, de Jong FH, et al. Antimullerian hormone serum levels: a putative markerfor ovarian aging. Fertil Steril 2002;77:357-362
Broekmans FJ, Visser JA, Laven JS, et al. Anti-Müllerian hormone and ovarian dysfunction. Trends Endocrinol Metab. 2008;19(9):340-347.
Feyereisen E, Mendez Lozano DH, Taieb J, et al. Anti-Müllerian hormone: clinical insights into a promising biomarker of ovarian follicular status. Reprod Biomed Online. 2006;12(6):695-703.
Durlinger AL, Visser JA, Themmen AP. Regulation of ova¬rian funetion: the role of anti-Müllerian hormone. Reproduction. 2002;124(5):601-619.
Dolleman M, Faddy MJ, van Disseldorp J, et al. The relationship betvveen anti-Müllerian hormone in women receiving fertility assessments and age at menopause in subfertile women: evidence from large population studies. J Clin Endocrinol Metab. 2013;98(5): 1946-1953.
La Marca A, Stabile G, Artenisio AC, et al. Serum anti-Mullerian hormone throughout the human menstrual cycle. Hum Reprod 2006;21(12):3103-3107.
El Matty GMA, El-Hakeem SA, El-Ganzory GS. Effect of menopausal symptoms on women's quality of life in Benha city (Egypt) and Arar city (Kingdom of Saudi Arabia). The Medical Journal of Cairo University, 2010; 78: 319-330.
Ayers B, Hunter MS. Health-related quality of life of women with menopausal hot flushes and night sweats. Climacteric, 2012;15:1-5.
Shepherd-Banigan M, Goldstein KM, Coeytaux RR, et al. Improving vasomotor symptoms; psychological symptoms; and health-related quality of life in peri- or post-menopausal women through yoga: An umbrella systematic review and meta-analysis. Complement Ther Med, 2017; 34: 156-164.
Palacios S. Prevalence and impact on quality of life of vasomotor symptoms. Menopause, 2021;28(8):1-2
Çağlar GS, Özdemir ED. Vasomotor Semptomlar ve Tedavisi. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 19-29.
Fonseca Saú HP, Basso Schmitt AC, Alves Cardoso MR, et al. Prevalence of hot flashes in women of 40 to 65 years of age with metabolic syndrome. Rev Assoc Med Bras 2020; 66(12):1628-1632.
Tot Ş. Menopozun psikiyatrik yönleri. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 2004, 5: 114-119.
Bener A, Saleh NM, Bakir A, et al. Depression, anxiety, and stress symptoms in menopausal arab women: shedding more light on a complex relationship. Ann Med Health Sci Res 2016; 6: 224-231.
Erbil N. Attitudes towards menopause and depression, body image of women during menopause. Alexandria Journal of Medicine 2018;54(3):241-246.
Külekci M, Kostanoğlu A. Postmenopozal dönemde olan ve olmayan kadınların yorgunluk düzeyi ve sağlık profili. Genel Tıp Derg 2019;29(3):106-112.
Sis Çelik A, Pasinlioğlu T. Klimakterik dönemde yaşanan semptomlar ve hemşirenin rolü. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2013;1 (1):48-56.
Fışkın G, Hotun Şahin N, Güler Kaya İ. Views of the climacteric women about menopause:a qualitative analysis. Journal of Academic Research in Nursing 2017;3(3):122-128.
Gönenç I, Koç G. Menopoz dönemine yönelik uygulanan eğitim programının kadınların menopoza yönelik tutumlarına etkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2019;10(1):29-33.
Bahri N, Latifnejad Roudsari R, Tohidinik HR, et al. Attitudes towards menopause among Iranian women: A systematic review and meta-analysis. Iran Red Crescent Med J 2016;18(10):e31012.
Dündar T, Aksu H. Klimakterik Dönemdeki Kadınların Menopozal Semptom ve Tutumları. DEUHFED 2021; 14(2):134-140.
Sis Çelik A, Pasinlioglu T. Effects of imparting planned health education on hot flush beliefs and quality of life of climacteric women. Climacteric, 2017; 20(1): 25-30.
Ghazanfarpour M, Kaviani M, Abdolahian S, et al. The relationship between womens attitude towards menopause and menopausal symptoms among postmenopausal women. Gynecologic Endocrinology 2015;31(11):860–865.
Tümer A, Kartal A. Kadınların menopoza ilişkin tutumları ile menopozal yakınmaları arasındaki ilişki. Pamukkale Tıp Dergisi 2018;11(3):337–346.
Sis Çelik A, Pasinlioglu T. Determining the association between turkish womens menopausal symptoms and their marital adjustment. Turkish Journal Of Medical Sciences, 2013; 43: 928-938.
Tangal S, Haliloğlu AH. Menopozda Genitoüriner Semptomlar ve Tedavi. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 31-36.
Nappi RE, Biglia N, Cagnacci A, et al. Diagnosis and management of symptoms associated with vulvovaginal atrophy: expert opinion on behalf of the Italian VVA study group. Gynecol. Endocrinol, 2016;32:602-606.
Karakoç H, Özerdoğan N, Kul Uçtu A. Menopozla ilgili genitoüriner sendrom. Jinekoloji - Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi 2017; 14 (3): 122-126.
Australasian Menopause Society. Genitourinary syndrome of menopause. http://www.menopause.org.au Erişim Tarihi:20.06.2021
Simon JA, Nappi RE, Kingsberg SA, et al. Clarifying Vaginal Atrophy’s Impact on Sex and Relationships (CLOSER) survey: emotional and physical impact of vaginal discomfort on North American postmenopausal women and their partners. Menopause 2014;21(2):137-142.
Panay N, Palacios S, Bruyniks N, et al. Symptom severity and quality of life in the management of vulvovaginal atrophy in postmenopausal women. Maturitas, 2019; 124: 55-61.
Ettinger B, Hait H, Reape KZ, et al. Measuring symptom relief in studies of vaginal and vulvar atrophy: the most bothersome symptom approach. Menopause 2008;15:885-889.
Oge T, Hassa H, Aydin Y, et al. The relationship between urogenital symptoms and climacteric complaints. Climacteric 2013;16: 646-652.
Mac Bride MB, Rhodes DJ, Shuster LT. Vulvovaginal atrophy Mayo Clin. Proc.2010; 85: 87-94.
Raz R. Urinary tract ınfection in postmenopausal women. Korean J Urol 2011;52: 801-808.
Gündüz Ö. Menopoz ve Dermatolojik Hastalıklar. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 37-42.
Sowers MR, Finkelstein JS, Ettinger B, et al, Study of Women's Health Across the Nation. The association of endogenous hormone concentrations and bone mineral density measures in pre- and perimenopausal women of four ethnic groups: SWAN. Osteoporos Int. 2003; 14(1):44-52.
Sowers MR, Greendale GA, Bondarenko I, et al. Endogenous hormones and bone turnover markers in pre- and perimenopausal women: SWAN. Osteoporos Int. 2003; 14(3):191-197.
Guthrie JR, Dennerstein L, Taffe JR, et al. The menopausal transition: a 9-year prospective population-based study. The Melbourne Women's Midlife Health Project, Climacteric, 2004;7(4): 375-389.
Robert M, Neer MD. Bone Loss Across the Menopausal Transition. Ann N Y Acad Sci. 2010; 1192: 66-71.
NIH Consensus Development Panel on Osteoporosis Prevention, Diagnosis, and Therapy JAMA. 2001;285:785-95.
Kibar S. Postmenopozal Osteoporoz. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 139-154.
Kanis JA on behalf of the World Health Organization Scientific Group. Assessment of osteoporosis at the primary health-care level. WHO Scientific Group Technical Report. World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases, University of Sheffield, UK. 2008.
Kanis JA, McCloskey EV, Johansson H, et al. European guidance for the diagnosis and management of osteoporosis in postmenopausal women. Osteoporos Int 2013;24:23 57.
Hemmati E, Mirghafourvand M, Mobasseri M, et al. Prevalence of primary osteoporosis and low bone mass in postmenopausal women and related risk factors.J Edu Health Promot 2021; 10:204
Telia SH, Gallagher JC. Prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis. J Steroid Biochem Mol Biol. 2014;142:155-70.
Cosman F, de Beur SJ, LeBoff MS, et al. Clinician's Guide to Prevention and Treatment of Osteoporosis. Washington, Osteoporos Int, 2014;25:2359–2381.
Sözen T, Özışık L, Çalık Başaran N. An overview and management of osteoporosis. Eur J Rheumatol 2017; 4: 46-56.
Virani SS, Alvaro Alonso C, Aparicio HJ, et al. On behalf of the American Heart Association Council on Epidemiology and Prevention Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee. Heart disease and stroke statistics-2021 update: A report from the American Heart Association, 2021;143(8):e254-e743.
Statistics Canada: Health Statistics Divison. Mortality, Summary List of Causes. 2009. https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/84f0209x/84f0209x2009000-eng.pdf Erişim tarihi: 20.06.2021
Hage FG, Oparil S. Ovarian hormones and vascular dise¬ase. Curr Opin Cardiol 2013;28:411-416.
Tanındı A. Menopoz ve Kardiovasküler Hastalıklar. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 65-78.
Xing D, Nözeli S, Chen YF, et al. Estrogen and mechanisms of vascular protection. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2009;29:289-95.
Torrens JI, Sutton-Tyrrell K, Zhao X, et al. Relative androgen excess during the menopausal transition predicts incident metabolic syndrome in midlife women: study of Women's Health Across the Nation. Menopause 2009;16(2):257-264.
Barrett-Connor E. Menopause, atherosclerosis, and coronary artery disease. Curr Opin Pharmacol 2013;13(2):186-191.
Avis NE, Zhao X, Johannes JB, et al. Correlates of sexual function among multi-ethnic middle-aged women: results from the Study of Women's Health Across the Nation (SWAN). Menopause,2005, 12: 385-398.
Tortumluoğlu G. Klimakterik dönemdeki kadınların temel gereksinimlerini gidermede hemşirenin rolü. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 2004;1: 1-13.
Özcan H, Oskay Ü. Menopoz döneminde semptom yönetiminde kanıta dayalı uygulamalar. Göztepe Tıp Dergisi, 2013; 28(4):157-163.
Engin B, Aydın Kartal Y. Menopozal semptomlar ile baş etmede kullanılan tamamlayıcı ve alternatif tedavi yaklaşımları. J Health Pro Res 2020; 2(2):80-87.
Bekmezci E, Altuntuğ K. Menopoz ile ilişkili semptomlara yönelik kanıta dayalı uygulamaların incelenmesi, Genel Sağlık Bilimleri Dergisi, 2020;2(3), 167-174.
Rakıcıoğlu N. Menopozda Beslenme. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 726, https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/A%2011.pdf , Erişim tarihi: 20.06.2021
Büyükkaplan B, Höbek-Akarsu R, Şahan Ö, ve ark. Menopozal semptomların yönetiminde egzersiz uygulamalarının rolü. Akdeniz Spor Bilimleri Dergisi 2020, Cilt 3, Sayı 2, 386-394
Yüksel Koçak D, Kızılkaya Beji N. Klimakterik Dönem ve Yaşlılıkta Cinsellik. İçinde: Büyükkayacı Duman N, ed. Cinsel Sağlık. Nobel Tıp Kitabevleri, 2019; 205-215.
Dinçer Cengiz S. Menopozda Cinsel İşlev Bozuklukları. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 43-50.
Cangöl E, Aslan E, Yalçın Ö. Kadınlarda pelvik taban kas egzersizleri ve hemşirenin rolü. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 2013;10 (3): 49-56
The Pelvic Floor Muscles-A Guide For Women. https://www.iow.nhs.uk/Downloads/Pelvic%20Floor%20Physiotherapy/Pelvic%20Floor%20Exercise%20for%20women.pdf Erişim tarihi: 20.06.2021
Yılmaz Doğru H, Oktay G, Kunt İşgüder Ç, ve ark. Yaş gruplarına göre kadınların aile planlamasına bakışları ve seçtikleri yöntemlerin değerlendirilmesi: Tersiyer tek merkez deneyimi. Dicle Tıp Dergisi. 2016; 43 (3): 413-418.
Yılmaz N. Stres ve stresle başa çıkma, http://www.sksdb.hacettepe.edu.tr/files/Stresle_Basa_Cikma.pdf Erişim tarihi: 20.06.2021
Dinçer Cengiz S, Yarcı Gürsoy A, Bostancı Durmuş A. Menopozda Hormon Tedavisi. İçinde: Dinçer Cengiz S, Çağlar GS, editörler. Menopoz Multidisipliner Yaklaşım. Modern Tıp Kitabevi, 2016; 155-173.
Shifren JL, Schiff I. Role of hormone therapy in the management of menopause. Obstet Gynecol 2010; 115(4):839-855.
Manson JE, Chlebowski RT, Stefanick ML, et al. The Women’s Health Initiative Hormone Therapy Trials: Update and overview of health outcomes during the intervention and post-stopping phases. JAMA. 2013; 310(13): 1353-1368.
Meves-E-Castro M, Birkhauser M, Samsioe G, et al. EMAS position statement: The ten point guide to the integral management of menopausal health. Maturitas 2015;81 (1):88-92.
Sung H, Ferlay J,Siegel RL, et al. Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries. CA CANCER J CLIN 2021;71: 209-249.
Compston J, Bovvring C, Cooper A, et al. National Osteoporosis Guideline Group. Diagnosis and management of osteoporosis in post- menopausal women and older men in the UK: National Osteoporosis Guideline Group (NOGG) update 2013. Maturitas 2013, 75(4):392-396
Mendis S, Puska P, Norrving B. Global Atlas on cardiovascular disease prevention and control. Geneva: World Health Organization, 2011.
Smith RA, Saslow D, Sawyer KA, et al. American Cancer Society guidelines for the breast cancer: update 2003. CA Cancer J Clin. 2003;53(3):414-169.
