Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli (Health Promotıon Model)
Özet
Nola Pender tarafından geliştirilen Sağlığı Geliştirme Modeli (SGM), hastalıkların tedavisinden ziyade önlenmesine ve sağlıklı yaşam biçimi davranışlarının artırılmasına odaklanan bütüncül bir yaklaşımdır. İlk olarak 1980 yılında geliştirilen ve zaman içinde revize edilen bu model, bireylerin kendi sağlık potansiyellerini en yüksek seviyeye çıkarmalarını ve sağlıkları üzerindeki kontrollerini artırmalarını amaçlar. Pender, teorisini oluştururken Albert Bandura’nın Sosyal Öğrenme Teorisi ve Sağlık İnanç Modeli gibi çeşitli kuramlardan yararlanmıştır. Model; bireysel özellikler ve deneyimler, davranışa özel algılar ve etkiler ile davranışsal sonuçlar olmak üzere altı temel değişkenden meydana gelir. Modelin çekirdeğini oluşturan öz-yeterlilik algısı, sağlığı geliştirici davranışların en güçlü belirleyicisi olarak kabul edilir. Hemşireler için rehber niteliğinde olan bu model, bireyin biyolojik, psikolojik ve sosyo-kültürel yönlerini bir arada ele alarak optimal düzeyde iyilik haline ulaşılmasını destekler ve sağlık bakım maliyetlerinin azaltılmasına katkı sağlar. Özellikle fiziksel aktivite, beslenme ve emzirme gibi alanlarda davranış değişikliğini teşvik etmek amacıyla yaygın şekilde kullanılmaktadır.
The Health Promotion Model (HPM), developed by Nola Pender, is a holistic approach focusing on the prevention of illnesses rather than their treatment and on enhancing health-promoting lifestyle behaviors. Initially developed in 1980 and revised over time, this model aims for individuals to maximize their own health potential and increase their control over their health. Pender utilized various theories while constructing her model, such as Albert Bandura's Social Learning Theory and the Health Belief Model. The model consists of six core variables: individual characteristics and experiences, behavior-specific cognitions and affects, and behavioral outcomes. Perceived self-efficacy, which forms the core of the model, is considered the strongest predictor of health-promoting behavior. Serving as a guide for nurses, this model addresses the biological, psychological, and socio-cultural aspects of an individual to support reaching an optimal state of well-being and contributes to reducing healthcare costs. It is widely used to encourage behavior change, particularly in areas such as physical activity, nutrition, and breastfeeding.
Referanslar
Khaw, K.T., Wareham, N., Bingham, S. Combined impact of health behaviours and mortality in men and women: The EPIC-Norfolk prospective population study. PLOS Medicine, 2008; 5(3), e70. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.0050070
Başgöl, Ş. Pelvik taban disfonksiyonunu önlemede sağlıklı yaşam biçimi davranışlarını geliştirme: Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli. Journal of Health Sciences and Professions, 2016; 3(1), 57- 65. https://doi.org/10.17681/hsp.45119
Dehdari, T., Rahimi, T., Aryaeian, N. Effect of nutrition education intervention based on Pender’s Health Promotion Model in improving the frequency and nutrient intake of breakfast consumption among female Iranian students. Public Health Nutrition, 2014; 17(3), 657-666. https://doi.org/10.1017/S1368980013000049
Chamroonsawasdi, K., Phoolphoklang, S., Nanthamongkolchai, S. Factors influencing healthpromoting behaviors among the elderly under the universal coverage program, Buriram Province, Thailand. Asia Journal of Public Health, 2010; 1(1): 15-19.
World Health Organization (WHO) (2009). Milestones in health promotion: Statements from global conferences. (20.07.2021, http://www.who.int/healthpromotion/Milestones_Health_Promotion_05022010.pdf.)
Pender, N.J., Murdaugh, C.L., & Parsons M.A. (2011). Health promotion in nursing practice (6th edit). Boston: Pearson.
Erdoğan, S., Nahçıvan, N., Esin, N. Sağlığı sürdürme, sağlığı geliştirme ve hemşirelik. Hemşirelik Bülteni, 1994; 8(32), 28-35.
Brown, W.J., Burton, N.W., Rowan, P.J. Updating the evidence on physical activity and health in women. American Journal of Preventive Medicine, 2007; 33(5), 404-411. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2007.07.029
Pender, N.J. (2011). Health Promotion Model Manual. (25.07.2021, http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/85350/?sequ ence=1)
Sakraida, T.J. (2014). Health promotion model. In Alligood, M.R. (Ed.), Nursing Theorists and Their Work (8th ed., pp. 396-416). Missouri: Elsevier Mosby.
Masters, K. (2011). Models and theories focused on nursing goals and functions. In Butts, J.B., Rich, K.L. (Eds.), Philosophies and theories for advanced nursing practice (1nd ed., pp. 425-455). Sudbury, MA: Jones & Bartlett Learning, LLC.
O'Donnell, M.P. Definition of health promotion 2.0: Embracing passion, enhancing motivation, recognizing dynamic balance, and creating opportunities. American Journal of Health Promotion, 2009; 24(1), 1-2.
Ronis, D.L., Hong, O.S., Lusk, S.L. Comparison of the original and revised structures of the health promotion model in predicting construction workers’ use of hearing protection. Research in Nursing and Health, 2006; 29 (1), 3–17. https://doi.org/10.1002/nur.20111
Aksayan, S., Gözüm, S. Olumlu sağlık davranışlarının başlatılması ve sürdürülmesinde öz-etkililik algısının önemi. Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 1998; 2(1), 35-42.
Gözüm, S., Aksayan, S. Öz-etkililik-yeterlilik ölçeğinin Türkçe formunun geçerlilik ve güvenirliği. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi, 1999; 2(1), 8-17.
Bhandari, P., Kim, M.Y. Predictors of the health-promoting behaviors of Nepalese migrant workers. The Journal of Nursing Research, 2016; 24(3),232-239. https://doi.org/10.1097/jnr.0000000000000120
Goodarzi-Khoigani, M., Baghiani-Moghadam, M.H., Nadjarzadeh, A. Impact of nutrition education in improving dietary pattern during pregnancy based on pender’s health promotion model: A randomized clinical trial. Iranian Journal of Nursing and Midwifery Research, 2018; 23(1),18-25. https://doi.org/10.4103/ijnmr.IJNMR_198_16
Bahar, Z., Açıl, D. Sağlığı geliştirme modeli: kavramsal yapı. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi, 2014; 7(1), 59-67.
Pender, N.J. (1987). Health promotion in nursing practice (Second edit). USA: Appleton and Lange.
Çövener, Ç. (2013). Sağlığı Geliştirme Modeli. Ocakçı, A.F., Alpar, Ş.E. (Ed.), Hemşirelikte Kavram, Kuram ve Model Örnekleri içinde (s. 201-213). İstanbul: İstanbul Tıp Kitapevi.
Pender, N.J., Murdaugh, C.L., & Parsons M.A. (2006). Health promotion in nursing practice (5th edit). New Jersey: Pearson Education.
Ersin, F., Bahar, Z. Sağlığı geliştirme modelinin meme kanseri erken tanı davranışlarına etkisi: bir literatür derlemesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi, 2012; 5(1), 28-38.
Guedes, N.G., Pessoa-Moreira, R., Cavalcante, T.F. Students’ physical activity: an analysis according to Pender’s health promotion model. Revista da Escola de Enfermagem da USP, 2009; 43 (4), 744-780. https://doi.org/10.1590/S0080-62342009000400006
Bandura, A. Health promotion from the perspective of social cognitive theory. Psychol Health, 1998; 13, 623–649. https://doi.org/10.1080/08870449808407422
Keşer, E. Obez bireylerde Pender’in sağlığı geliştirme modelinin bazı parametrelere etkisi. Gaziantep Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Hemşirelik Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep, 2016.
Wu, T., Pender, N. Determinants of physical activity among Taiwanese adolescents: an application of the health promotion model. Res Nurs Health, 2002; 25 (1), 25-36. https://doi.org/10.1002/nur.10021
Cangöl, E., Şahin, N.H. The effect of a breastfeeding motivation program maintained during pregnancy on supporting breastfeeding: Randomized controlled trial. Breastfeeding Medicine, 2017; 12(4), 218-226. https://doi.org/10.1089/bfm.2016.0190
Aydoğdu, N.G., Bahar, Z. Yoksul kadınlarda sağlık inanç modeli ve sağlığı geliştirme modeli kullanımının meme ve serviks kanseri erken tanı davranışlarındaki değişime etkisi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi, 2011; 4(1), 34-40.
Heydari, A., Khorashadizadeh, F. Pender’s health promotion model in medical research. J Pak Med Assoc, 2014; 64(9), 1067-1074.
Johnson, R.L. Gender differences in health-promoting lifestyles of African Americans. Public Health Nursing, 2005, 22(2): 130-137. https://doi.org/10.1111/j.0737-1209.2005.220206.x
Pınar, R., Çelik, K., Bahçecik, N. Reliability and construct validity of the health promoting lifestyle profile II in an adult turkish population. Nursing Research, 2009; 58(3), 184-193. https://doi.org/10.1097/NNR.0b013e31819a8248
Srof, B.J., Velsor-Friedrich, B. Health promotion in adolescents: a review of Pender’s Health Promotion Model. Nursing Science Quarterly, 2006; 19(4), 366-373. https://doi.org/10.1177/0894318406292831
Fidancı, B.E., Akbayrak, N., Arslan, F. Assesment of a health promotion model on obese turkish children. The Journal of Nursing Research, 2017; 25(6),436-446. https://doi.org/10.1097/JNR.0000000000000238
Tokat, M.A., Okumuş, H. Başarılı emzirme için kuram ve modeline dayalı hemşirelik uygulamaları nasıl geliştirilir. Hemşirelikte Araştırma ve Geliştirme Dergisi, 2008; 10(3), 51-55.
