D Vitamini Biyoyararlanımı ve Doğal Beslenme Kaynakları
Özet
D vitamini, vücutta sentezlenebilen ve steroid hormon olarak işlev gören, yağda çözünen hayati bir vitamindir. Temel kaynağı, deride ultraviyole B (UVB) ışınlarının etkisiyle gerçekleşen endojen sentezdir (%90-95); geri kalan kısım ise besinlerle alınır. Deride sentezlenen veya diyetle alınan D vitamini biyolojik olarak aktif değildir. Aktivasyon için ilk olarak karaciğerde 25-hidroksilasyona, ardından böbreklerde 1a-hidroksilasyona uğrayarak aktif form olan 1,25-dihidroksivitamin D'ye dönüşür. Bu aktif form, bağırsaklardan kalsiyum ve fosfat emilimini artırarak kemik mineralizasyonunu ve homeostazını sağlar. Ayrıca bağışıklık sistemi, hücre farklılaşması ve kanser riskinin azaltılması gibi kalsemik olmayan birçok kritik fonksiyonu da yönetir. Yaşlanma, koyu cilt pigmentasyonu, yetersiz güneşlenme, obezite, hava kirliliği ve kronik böbrek/karaciğer hastalıkları gibi faktörler D vitamini sentezini ve biyoyararlanımını azaltarak küresel bir eksikliğe yol açmaktadır. Diyet kaynakları arasında yağlı balıklar, yumurta sarısı, sakatatlar, mantarlar ve D vitaminiyle zenginleştirilmiş gıdalar (süt, margarin) yer alır. Sağlıklı bir yaşam için bilinçli güneş maruziyeti, biyolojik çeşitliliğin korunması ve doğal beslenme stratejileri kritik öneme sahiptir.
Vitamin D is a fat-soluble, vital vitamin that can be synthesized in the body and functions as a steroid hormone. Its primary source is endogenous synthesis in the skin triggered by ultraviolet B (UVB) rays (90-95%), while the remaining part is obtained through food. Vitamin D synthesized in the skin or taken through diet is not biologically active. For activation, it first undergoes 25-hydroxylation in the liver and then 1a-hydroxylation in the kidneys to convert into its active form, 1,25-dihydroxyvitamin D. This active form stimulates calcium and phosphate absorption from the intestines, ensuring bone mineralization and homeostasis. Additionally, it regulates various critical non-calcemic functions, including immune system modulation, cell differentiation, and reducing the risk of chronic diseases. Factors such as aging, dark skin pigmentation, inadequate sun exposure, obesity, air pollution, and chronic kidney or liver diseases reduce vitamin D synthesis and bioavailability, leading to a worldwide deficiency. Dietary sources include fatty fish, egg yolk, offal, mushrooms, and fortified foods like milk and margarine. Conscious sun exposure, preservation of biodiversity, and natural nutrition strategies are critically important for maintaining a healthy life.
Referanslar
Akkoyun HT, Bayramoğlu M, Ekin S, Çelebi F. D vitamini ve metabolizma için önemi. Atatürk Üniversitesi Vet Bil Derg. 2014; 9(3): 213-9.
Holick MF, Tian XQ, Allen M. Evolutionary importance for the membrane enhancement of the production of vitamin D3 in the skin of poikilothermic animals. Proc Natl Aca Sci. 1995: (92); 3124-6.
Göring H. Biochemistry(First edition). Pleiades Publishing Ltd. 2018. Published in Biokhimiya, Moscow. 83(11): 1663-72.
Wacker M, Holick MF. Sunlight and vitamin D: A global perspective for health. Dermatoendocrinology. 2013; 5: 51-108.
Chubarova N, Zhdanova. Ultraviolet resources over Northern Eurasia. Journal of Photochemistry and Photobiology B, Biology. 2013; 127: 38-51.
Dusso AS, Brown AJ, Slatopolsky E. Vitamin D. Am J Physiol Renal Physiol. 2005; 289: 8-28.
Holick MF. Vitamin D and health: Evolution, biologic functions, and recommended dietary intakes for vitamin D. Clinic Rev Bone Miner Metab. 2009; 7: 2-19.
Grant WB, Wimalawansa SJ, Holick MF, et al. Emphasizing the health benefits of vitamin D for those with neurodevelopmental disorders and ıntellectual disabilities. Nutrients. 2015; 7: 1538-64.
Fidan F, Alkan BM, Tosun A. Çağın Pandemisi: D vitamini eksikliği ve yetersizliği. Türk Osteoporoz Dergisi. 2014; 20: 71-4.
T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. Türkiye Beslenme Rehberi 2015 (TÜBER). TC Sağlık Bakanlığı Yayın No:1031. 2016. Ankara.
Holick MF, Binkley NC, Bischoff-Ferrari HA, et al. Treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an endocrine society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011; 96(7): 1911-30.
Abrams GD, Feldman D, Safran MR. Effects of vitamin D on skeletal muscle and athletic performance. J Am Acad Orthop Surg 2018; 26(8): 278-85.
Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği. Osteoporoz ve Metabolik Kemik Hastalıkları Tanı ve Tedavi Kılavuzu (2019), 14.baskı, Miki Matbaacılık, Ankara 2018.
Owens D J, Allison R, Close G L. Vitamin D and the athlete: current perspectives and new challenges. Sports Med 2018;48(1): 3-16.
Veronikis AJ, Cevik MB, Allen RH, et al. Evaluation of a ultraviolet b light emitting diode (LED) for producing vitamin D(3) in Human Skin Anticancer Res 2020; 40(2): 719-22.
Öhlund I, Lind T, Hernell O, et al. Increased vitamin D intake differentiated according to skin color is needed to meet requirements in young Swedish children during winter: a doubleblind randomized clinical trial. Am J Clin Nutr 2017; 106(1): 105-12.
Obbarius A, Berger H, Stengel A, et al. Short-term UVB irradiation significantly increases vitamin D serum concentration in obese patients: a clinical pilot study. Endocrine. 2017; 56(1): 186-95.
Chuang LH, Tung YC, Liu SY, et al. Nutritional rickets in Taiwanese children: Experiences at a single center. J Formos Med Assoc 2018; 117(7): 583-7.
Eyles DW, Burne THJ, McGrath JJ. Vitamin D effects on brain development, adult brain function and the links between low levels of vitamin D and neuropsychiatric disease. Frontiers in Neuroendocrinology. 2013; 34: 47-64.
Henry HL. Regulation of vitamin D metabolism. Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism. 2011; 25: 531-41.
Ross AC, Taylor CL, Yaktine AL, and Del Valle HB. Institute of Medicine (US) Committee to Review Dietary reference intakes for calcium and vitamin D. Washington (DC): National Academies Press (US); 2011.
Wu J, Zhang Q, Qian S, et al. Effects of deficiency of active vitamin D on bone marrow ablation of femur in mice. J Biol Regul Homeost Agents. 2019; 33(1):109-17.
Andrukhova O, Bayer J, Schüler C, et al. Klotho lacks an FGF23 independent role in mineral homeostasis. J Bone Miner Res 2017; 32(10): 2049-56.
Gürdöl F, Ademoğlu E. Biyokimya(İkinci baskı)2010. Sayfa; 880. Nobel Tıp Kitapevleri Ltd. Şti. İstanbul.
Ataş A, Çakmak A, Soran M. D vitamin metabolizması ve rikets hastalığı. Bakırköy Tıp Dergisi. 2008; 4: 1-7.
Tieu EW, Li W, Chen J, et al. Metabolism of 20-hydroxyvitamin D3 and 20,23-dihydroxyvitamin D3 by rat and human CYP24A1. J Steroid Biochem Mol Biol. 2015; 149: 153-65.
Lowe KE, Maiyar AC, Norman AW. Vitamin D mediated gene expression. Crit Rev Eukaryot Gene Expr. 1992; 2: 65-109.
Lu X, Chen Z, Mylarapu N, et al. Effects of 1,25 and 24,25 vitamin D on corneal epithelial proliferation, migration and vitamin D metabolizing and catabolizing enzymes. Sci Rep. 2017; 7(1): 16951.
Üstdal M, Karaca L, Türköz Y ve ark. Biyokimya. Medipres Matbaacılık Ltd. Şti. Malatya 2003: 170-1.
Öncül Börekçi N. D vitamini eksikliği ile ilgili güncel bilgiler. Jour Turk Fam Phy. 2019; 10(1): 35-42.
Belorusova AY, Rochel N. Structural studies of vitamin D nuclear receptor ligand-binding properties. Vitam Horm. 2016; 100: 83-116.
Kutsal GY, Özgüçlü E, Karahan S. Postmenapozal osteoporotik kadınlarda giyim tercihlerinin D vitamini ve kemik mineral dansiteleri üzerine etkisi. Türk Osteoporoz Dergisi. 2011; 17; 85-8.
Alvarez N, Aguilar-Jimenez W, Rugeles MT. The potential protective role of vitamin D supplementation on HIV-1 infection. Front Immunol. 2019; 10: 2291.
Holick MF, Chen TC. Vitamin D deficiency: a worldwide problem with health consequences. Am J Clin Nutr. 2008; 87(4): 1080-6.
Keegan Raphael-John, Lu Z, Bogusz JM, Williams JE et al. Photobiology of vitamin D in mushrooms and its bioavailability in humans. Dermato-Endocrinology. 2013; 5(1): 165-76.
Holick M F. Vitamin D Deficiency. N Engl J Med 2007; 357: 266-81.
Cardwell G. Bornman JF, James AP, Black LJ. A review of mushrooms as a potential source of dietary vitamin. Nutrients, 2018; 10: 1498.
Black LJ, Lucas RM, Sherriff JL, et al. In pursuit of vitamin D in plants. Nutrients. 2017; 9: 136.
Björn LO, WangT. Vitamin D in an ecological context. Int J Circumpolar Health. 2000; 59(1): 2
Razzaque MS. Can adverse effects of excessive vitamin D supplementation occur without developing hypervitaminosis D? J Steroid Biochem Mol Biol. 2018; 180: 81-6.
Kendirli T, Yıldızdaş D, Karaböcüoğlu M. Çocuk yoğun bakım birimleri için kılavuz: Çocuk acil tıp ve yoğun bakım derneği önerileri. Türk Pediatri Arşivi 2006.
Türkomp Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı. http://www.turkomp.gov.tr.2021.
