Arteriyal ve Venöz Yara
Özet
Alt ekstremitelerde sıkça rastlanan arteriyel ve venöz yaralar, farklı etiyoloji, patofizyoloji, tanı yöntemleri ve hemşirelik bakım süreçlerine sahiptir. Arteriyel yaralar, periferik arter hastalığı veya tromboemboli gibi nedenlerle dokulara giden kan akışının tam veya kısmi tıkanması sonucu oluşan, doku hipoksisi ve şiddetli ağrıyla karakterize derin yaralardır. Tanısında fizik muayene, Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABKİ) ve transkütanöz oksijen basıncı (TcpO2) ölçümleri kritik rol oynar. Venöz yaralar ise kronik venöz yetmezlik ve venöz hipertansiyon kaynaklı, genellikle bacağın distal kısmında ve medial malleol çevresinde gelişen, düzensiz sınırlı ve ödemin eşlik ettiği yüzeyel yaralardır. Venöz yaraların tanısında renkli Doppler ultrasonografi temel araçtır. Her iki yara türünün yönetiminde çok yönlü ve multidisipliner bir yaklaşım gereklidir. Hemşirelik bakımı; arteriyel yaralarda cerrahi debridmandan kaçınmayı, nem dengesini korumayı ve risk faktörlerinin kontrolünü içerirken; venöz yaralarda ise stazı ve ödemi azaltmak amacıyla alt ekstremite elevasyonu ile standart kompresyon (varis çorabı/bandaj) tedavisini ve düzenli yara temizliğini ön plana çıkarmaktadır.
Arterial and venous wounds frequently encountered in the lower extremities have different etiologies, pathophysiologies, diagnostic methods, and nursing care processes. Arterial wounds are deep ulcers characterized by tissue hypoxia and severe pain, resulting from total or partial occlusion of blood flow to tissues due to causes such as peripheral arterial disease or thromboembolism. Physical examination, Ankle-Brachial Index (ABI), and transcutaneous oxygen pressure (TcpO2) measurements play a critical role in their diagnosis. On the other hand, venous wounds are superficial ulcers with irregular borders accompanied by edema, developing mainly in the distal part of the leg and around the medial malleolus due to chronic venous insufficiency and venous hypertension. Color Doppler ultrasonography is the primary tool for diagnosing venous ulcers. Management of both wound types requires a multifaceted and multidisciplinary approach. While nursing care for arterial wounds focuses on avoiding surgical debridement, maintaining moisture balance, and controlling risk factors; care for venous ulcers emphasizes lower extremity elevation, standard compression (stocking/bandage) therapy, and regular wound cleansing to reduce stasis and edema.
Referanslar
Tendera M, Aboyans V, Bartelin M, Baumgartner I, Clement D ve ark. Esc Periferik Atardamar Hastalıklarının Tanı Ve Tedavi Kılavuzları, Türk Kardiyol Dern Arş 2012, Suppl 1.
Thomas DR. Managing Peripheral Arterial Disease and Vascular Ulcers. Clin Geriatr Med. 2013; 29(2): 425-31.
Hess CT. Clinical Order Sets for Arterial Ulcers. Advances Skin Wound Care. 2015;28(6):288.
Demir Korkmaz F, Kankaya EA. Arteriyel Yaralar ve Hemşirelik Bakımı. Turkiye Klinikleri J SurgNurs-Special Topics. 2017;3(3):204-10.
Korkmaz FD. Vasküler Hastalıklar ve Periferik Dolaşım Bozuklukları. Karadakovan A, Eti Aslan F (Ed). Dahili ve Cerrahi Hastalıklarda Bakım. Adana: Nobel Kitabevi; 2011. p. 551-583.
Tanrıverdi B, Savaş Tetik Ş. Aterosklerozun Patofizyolojisi ve Risk Faktörleri. Marmara Pharmaceutical Journal. 2017; 21: 1-9.
Değirmenci U, Yıldırım M, Yalın S. Ateroskleroz Patofizyolojisinde Kruppel Benzeri Faktör 14’ün rolü. Mersin Üniv Sağlık Bilim Derg. 2020;13(2):241-248.
Seidman MA, Mitchell RN, Stone JR. Pathophysiology of Atherosclerosis Inn. Willis MS, Homeister JW, Stone JR (eds). Cellular And Molecular Pathobiology Of Cardiovascular Disease. Kindle Edition, San Diego: Elsevier Inc ;2014. p. 221-237.
Weir Gr, Smart H, Van Marle J, et al. Arterial Disease Ulcers, Part 1: Clinical Diagnosis and Investigation. Adv Skın Wound Care. 2014; 27: 421-8.
Waterloo Wellington Integrated Wound Care Program. Evidence- Based Wound Care Interventions Arterial Legulcers Prevention and Managementre Commendations. 2016
British Columbia Provincial Nursing Skin and Wound Committee Guideline: Assessment and Treatment of Lower Leg Ulcers (Arterial, Venous& Mixed) İn Adults, 2014.
Mutluoğlu M. Kronik Yarada Güncel Yaklaşımlar. Baktıroğlu K, Aktaş Ş (ed.), editörler. İç: Kronik Yara Sınıflandırmaları. İstanbul. 2013; 1-11.
Bonham PA, Flemister BG, Droste LR et al. 2014 Guideline for Management of Wounds in Patients Withlower-Extremity Arterial Disease (LEAD). Wound Ostomy Continence Nurs. 2016;43(1):23-31.
Verma H,Tripathi RK, Meda N, Abbas M, Verma H. Venous Ulcer and Arterial Ulcer. Khanna AK, Tiwary SK (eds). Ulcers of the Lower Extremity. India: Springer; 2016. p.141-181.
Amir O, Liu A, Chang ALS. Stratification of Highest - Risk Patients with Chronic Skin Ulcers in a Stanford Retrospective Cohort Includes Diabetes, Need for Systemic Antibiotics, and Albümin Levels. Hindawi Publishing Corporation Ulcers. 2012: 1-7.
Wound Ostomy Continence Nurses Society. A Quick Reference Guide for Lower-Extremity Wounds: Venous, Arterial, and Neuropathic. 2013.
Türsen Ü. Ülser Tedavisinde Yara Örtüleri. Turk J Dermatol. 2013;7: 61-71.
Federman DG, Ladiiznski B, Dardik A, et al. Wound Healing Society 2014 update on Guidelines for Arterial Ulcers. Wound Rep Reg. 2016; 24: 127-35.
Dogra S, Sarangal R. Summary of Recommendations for Legulcers. Indian Dermatology Online Journal 2014;5(3): 400-7.
Dallam LE, Barkauskas C, Ayello EA, et al. Pain Management and Wound. In:Baranıski S, Ayello EA (eds). Wound Care Essentials. Lippincott Williams & Wilkins 2012: 295-321.
Heyboer M, Grant WD, Byrne J, et al. Hyperbaric Oxygen for the Treatment of Nonhealing Arterial Insufficiency Ulcers. Wound Rep Reg. 2014; 22: 351–355.
Sıeggreen MY, Kline RA, Sıbbald RG, et al. Arterial Ulcers. In: Baranıski S, Ayello EA (eds). Wound Care Essentials. Lippincott Williams & Wilkins. 2012: 398-419
Yılmaz S, Yaylacı S, Diken Aİ ve ark. Alt Ekstremite Venöz Yetmezliği Tedavisinde Kompresyon Çorapları ve Kullanımını Etkileyen Faktörler. Damar Cer Derg. 2015; 24(1): 47-53
Chaby G, Viseux V, Ramel AA, et al. Refractory Venous Legulcers: A Study of Risk Factors. Dermatol Surg 2006; 32: 512-9.
O’Donnell TF , Passman MA, Marston WA, et al. Society for Vascular Surgery; American Venous Forum. Management of Venous Legulcers: Clinical Practice Guidelines of the Society for Vascular Surgery and the AmericanVenous Forum. J Vasc Surg. 2014;60(2 Suppl): 3S–59.
Körber A, Klode J, Al-Benna S, et al. Etiology of chronic Legulcers in 31,619 Patients in Germany Analyzed by an Expert Survey. J Dtsch Dermatol Ges. 2011; 9: 116-21.
Ekim M, Ekim H, Ozan ZT. Venöz Ülserasyon Patofizyolojisi, Tedavisi ve Nükslerin Önlenmesi. Bozok Tıp Derg. 2017; 7(1): 74-9
Duygu E, Çınar Özdemir Ö. Venöz Ülserde Fizyoterapi. İzmir Democracy Unıversıty Health Scıences Journal Iduhes.2018: 36-55.
Aykut K, Çetinkol Y, Albayrak G, et al. Venöz Ülserlerde Bakteri Kolonizasyonu ve Antibiyoterapinin Yara İyileşmesine Etkisi. Tepecik Eğit Hast Derg. 2012; 22(2): 107-110.
İyem H, Tavlı M, Yüksel A, et al. Aktif Venöz Ülserli Hastalarda Perforatör Venlerin Subfasiyal Ligasyonu; Erken ve orta dönem sonuçları. Turkish J Vsc Surg. 2007;16(3): 13-18.
Lal BK. Venous Ulcers of the Lower Extremity: Definition, Epidemiology, and Economic and Social Burdens. Seminars in Vascular Surgery.2015; 28(1):3-5.
Franks PJ, Barker J, Collier M, et al. Management of Patients with Venous Leg Ulcers: Challenges and Current Best Practice. Journal of Wound Care. 2016; 25(6): 1-67.
Fletcher J, Moffatt C, Partsch H, et al. Principles of Compression in Venous Disease: a Practitioner’s Guide to Treatment and Prevention of Venous Leg Ulcers Wounds. International Wounds International Enterprise House. 2013; 1-24.
Asgarpour H. Venöz Ayak Ülser Tedavisinde Güncel Yaklaşımlar. Sdü Sağlık Bilimleri Dergisi. 2019; 10(3): 333-339.
Young T. Back To Basics: Understanding Venous Leg Ulceration. Wounds UK 2017; 13(2): 71-76.
Bozkurt AK. Kronik Venöz Yetersizlik. Bozkurt AK (Ed). Periferik Arter ve Ven Hastalıkları Ulusal Tedavi Kılavuzu. İstanbul: Bayçınar Tıbbi Yayıncılık; 2016. p. 142–68.
Kiriş İ. Venöz Ülserde Cerrahi ve Girişimsel Tedavi. Karpuzoğlu E (Ed). Kalp Damar Cerrahisinde Yara Bakım Ortak Görüş. İstanbul: Bayçınar Tıbbi Yayıncılık; 2021. p. 49-63.
Bozkurt AK. Kronik Venöz Hastalık. Bozkurt AK(Ed). Periferik Arter ve Ven Hastalıkları Ulusal Tedavi Kılavuzu 2021. İstanbul: Bayçınar Tıbbi Yayıncılık; 2021.p. 251-268.
Jull A, Slark J, Parsons J. Prescribed Exercise with Compression vs Compression Alone in Treating Patients with Venous Leg Ulcers: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Dermatology. 2018; 3281.
Taylan S. Venöz Ülserlerden Korunma ve Hemşirelik Bakımı. Kartal Erdost Ş, Çetinkale O (Ed). Yara Bakımı ve Tedavisi. İstanbul: Aksu Basım Yayın; 2008. p. 69-77.
Dhillon K. Managing Venous Stasis Ulcers Compression Therapy Local Wound Care Dressings Antibiotics Surgery and Adjunctive Methods Play a Role in Management. Wound Care Advisor. 2014; 3(1): 12-19.
Caputo WJ, Beggs DJ, DeFede JL, et al. A Prospective Randomised Controlled Clinical Trial Comparing Hydrosurgery Debridement with Conventional Surgical Debridement in Lower Extremity Ulcers. International Wound Journal. 2008; 5(2): 288-294.
Amsler F, Willenberg T, Blättler W. Insearch of Optimal Compression Therapy for Venous Legulcers: A Meta-analysis of Studies Comparing Divers Bandages with Specifically Designed Stockings. Journal of Vascular Surgery. 2009; 50(3): 668-674.
Xie T, Ye J, Rerkasem K, et al. The Venous Ulcer Continues to be a Clinical Challenge: An update. Burns&Trauma. 2018; 6(1): 1-7.
Wong IK, Andriessen A, Lee DT, et al. Randomized Controlled Trial Comparing Treatment Outcome of Two Compression Bandaging Systems and Standard Care Without Compression in Patients with Venous Legulcers. Journal of Vascular Surgery. 2012; 55(5): 1376-1385.
Wiedmann RI, Bennett M, Kranke P. Systematic Review of Hyperbaric Oxygen in the Management of Chronic Wounds. British Journal Of Surgery. 2005; 92(1): 24-32.
Upton D, Solowiej K. Pain and Stress as Contributors to Delayed Wound Healing. Wound Practice & Research: Journal of the Australian Wound Management Association. 2010; 18(3): 114.
