Osmanlı Devleti’nde Şehzadelerin Spor Eğitimi: Bir Derleme Çalışması
Özet
Bu derleme çalışmasında, Osmanlı Devleti’nin Kuruluş Dönemi’nde (1299-1451) hüküm süren Osman Gazi, Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, I. Mehmed ve II. Murad’ın şehzadelik yıllarında aldıkları spor eğitimleri ve ilgilendikleri branşlar nitel araştırma yöntemi ile doküman incelemesi tekniği kullanılarak ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır. Türk-İslam devlet geleneğinden devralınan miras doğrultusunda, hanedan üyelerinin küçük yaşlardan itibaren hem zihinsel hem de bedensel açıdan geleceğin hükümdarları olarak savaşa ve devlet idareciliğine hazırlanması büyük bir ehemmiyet taşımıştır. Şehzadeler, saray bünyesindeki Şehzadegan Mektebi’nde lala ve hocalar gözetiminde başlayan kuramsal derslerinin yanı sıra binicilik, okçuluk, güreş, cirit, kılıç ve gürz kullanımı gibi temel spor kollarında disiplinli bir eğitimden geçirilmişlerdir. Sancağa çıkma sürecinde ise bu bedensel ve taktiksel becerileri bizzat sahada uygulamaya dökerek askeri ve idari tecrübe kazanmışlardır. Araştırma bulguları; Osman Gazi ve Orhan Gazi’nin binicilik ve okçulukta, I. Murad’ın avcılık ve güreşte, Yıldırım Bayezid’in avcılık ve savaş sporlarında, "Güreşçi Çelebi" lakabıyla tanınan I. Mehmed’in güreş ve ciritte, II. Murad’ın ise okçuluk ve ciritte yetenekleriyle öne çıktığını göstermektedir. Spor, şehzadeler için sadece savaşa hazırlık vasıtası değil, aynı zamanda beden sağlığını koruma, karakter geliştirme ve saray yaşamında sosyal bir etkinlik aracı işlevi görmüştür. Çalışma, dönemin tarihi kaynak ve kayıt yetersizliğine rağmen şehzade eğitiminde sporun üstlendiği kritik rolü bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymaktadır.
In this review study, the sports education received and the disciplines practiced by Osman Gazi, Orhan Gazi, Murad I, Bayezid I (Yıldırım), Mehmed I, and Murad II during their years as princes in the Establishment Period of the Ottoman Empire (1299–1451) are examined in detail using a qualitative research method and document analysis technique. In line with the heritage inherited from the Turkic-Islamic state tradition, preparing dynasty members as future rulers both mentally and physically for warfare and state governance held immense importance from an early age. Beyond their theoretical lessons under the supervision of lalas and tutors at the Princes' School (Şehzadegan Mektebi) in the palace, princes underwent disciplined training in foundational sports disciplines such as equestrianism, archery, wrestling, javelin (cirit), swordsmanship, and mace wielding. During the provincial governance period (sancağa çıkma), they gained military and administrative experience by applying these physical and tactical skills in practice. Research findings demonstrate that Osman Gazi and Orhan Gazi excelled in equestrianism and archery, Murad I in hunting and wrestling, Bayezid I in hunting and combat sports, Mehmed I—known as "Güreşçi Çelebi"—in wrestling and javelin, and Murad II in archery and javelin. For the princes, sports served not only as a means of preparation for war, but also as a way to maintain physical health, develop character, and participate in social activities within palace life. The study holistically reveals the critical role of sports in prince education, despite the scarcity of historical records from the period.
Referanslar
BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi
C.SM: Cevdet-Saray
C.SM nr. 9/406
C.SM nr. 91/4560
C.SM nr. 180/8972
C.SM: 191
HH: Hatt-ı Hümayun
HH. nr 526/25805
Y.PRK.SGE: Yıldız Perakende Evrakı-Mabeyn Erkânı ve Saray Görevlileri Maruzatı
Y.PRK.SGE, nr. 8/96
Akyüz, Y. (1982). Türk eğitim tarihi:(başlangıçtan 1982'ye), (114). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Ankara.
Algül, H. (1999). Osman Gazi ve Orhan Gazi’nin şahsiyeti. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 8( 8). Bursa. 59-73.
Alpman, C. (1972). Eğitimin bütünlüğü içinde beden eğitimi ve çağlar boyunca gelişimi. Millı̂ Eğitim Basımevi, İstanbul.
Alptekin, Coşkun, (1991 ), “Atabeg” TDVİA, C. 27, s. 38-40, İstanbul.
Aşıkpaşazade, T. I. A. I. O. (1992). İstanbul Matba’ai Amire, Hicrî 1332. Atsız, Âşık Paşaoğlu Tarihi, MEB, İstanbul.
Baykara, T. (1997). I. Gıyaseddin Keyhusrev (1164-1211): gazi, şehit (Vol. 20). Turk Tarih Kurumu Basmevi.
Bibi, İ. (1996). el-Evamirü’l Ala’iye fi’l-umuri’l-Ala’iye (Selçuk Name), çev. Mürsel Öztürk, Ankara.
Çelik, Ş. (1999). Osmanlı Padişahlarının Av geleneğinde Edirne’nin yeri ve Edirne kazasındaki av alanları (Hassa Şikâr-gahı). XIII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, (III)III.
Çelikbağ, T., & Geçen, F. (2019). Minyatür Sanatında Padişahların Ve Şehzadelerin Av Sahneleri. Tarih Okulu Dergisi (TOD),12(38), Ankara, 255-269.
Çepni, S. (2010). Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş. Celepler Matbaacılık, Trabzon.
Demirci, T. (2019). Sosyal ve politik bir vaka olarak Osmanlı Devleti’nde şehzade ölümleri (Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi).
Dever, A., & İslam, A. (2015). Tarihsel süreç içerisinde Türk kültüründe spor algısı. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(5), 46-61.
Dingeç, E. (2011). Osmanlı sarayı'nda cirit alayları: Lahanacılar ve Bamyacılar. Milli Folklor Dergisi, 12(89), 78-86.
Emecen, F. M. (2009). Selim I. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 38: 62-74 İstanbul.
Erdemli, A. (1996). İnsan, spor ve olimpizm: (spor felsefesi yazıları). Sarmal Yayinevi, İstanbul, 66.
Ergin, O .N. (1977). Türk Maarif Tarihi, Eser Matbaası, İstanbul.
Eroğlu, H. (2004). Osmanlı devletinde şehzadelik kurumu, Ankara.
Fişek, K. (1998). Devlet politikası ve toplumsal yapıyla ilişkileri açısından Dünya'da Türkiye'de spor yönetimi. Bağırgan Yayınevi, Ankara.
Fişek, K. (1985). 100 soruda Türkiye spor tarihi (Vol. 53). Gerçek Yayınevi, İstanbul.
Köprülü, M. F. (1915). Selçukîler Zamanında Anadolu’da Türk Medeniyeti. Milli Tetebbular Mecmuası, 2(5).
Gül, M., Yüksel, A., & Güven, Ö. (2018). Padişah Cirit Bindi!(Cirit Sporunu İcrâ Eden ve Destekleyen Osmanlı Sultanları). Spor Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(1), 145-163.
Güven, Ö. (1999). Türklerde Spor Kültürü. Geliştirilmiş İkinci Baskı, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Türk Kültüründen Görüntüler Dizisi, Sayı: 16, Ankara.
Güven, Ö., & Hergüner, G. (1999). Türk Kültüründe Avcılığın Temel Dayanakları. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(5), Denizli, 32-49.
İmamoğlu, O., Türkmen, M., Akdenk, M., & Çebi, M. (1999). Osmanlı Devleti’nin Spor Politikasını Etkileyen Unsurlar. Osmanlıda Spor Sempozyumu, Konya, 61-71.
İnalcık, H. (2010). Kuruluş dönemi Osmanlı sultanları. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayını, İstanbul, 1302-1481.
İnalcık, H., & Mevlüd, O. (2018). Yeni Bulunmuş Bir "Gazavat-ı Sultan Murad". Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Ankara, 7(2).
İnalcik, H. (1992). “Bayezid I” DİA, (V), İstanbul, 231-234.
İnalcık, H., & Oğuz, M. (Eds.). (1978). Gazavât-ı Sultân Murâd b. Mehemmed Hân: İzladi ve Varna savaşları (1443-1444) üzerinde anonim Gazavâtnâme. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
İnan, G. (2022). Remarks on the Part of Ottoman History in Nişancızâde’s Mir’âtü’l-Kâinât. Kadim, (3), 107-132.
İpşirli, M. (1989). Tarih-i Selânikî. Edebiyat Fakültesi Basimevi, Ankara.
İşcan, F. (1988). Türklerde spor. Milli Eğitim Basımevi, Ankara 81.
Kafesoğlu, İ. (2009). Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat, 28. Baskı, İstanbul.
Kahraman, A. (1995). Osmanlı devleti'nde spor. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Kırpık, C. (2010). II. Meşrutiyet’ten Sonra Şehzade Eğitiminde Değişim. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 99-130.
Kırpık, C. (2016). Osmanlı'da Şehzade Eğitimi. Ötüken Neşriyat AŞ. İstanbul.
Köymen, M. A. (1970). Alp Arslan zamani selçuklu askerî teşkilâti. Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(8), 1-73.
Kunter, H. B. (1938). Eski Türk sporları: üzerine arastırmalar. Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 33.
Küçükaşçı, M. S. (2010). “Şehzade”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38: 478-483. İstanbul, TDV Yayınları,
Mirzeoğlu, N., Doğu, Y., Aşçı, H., Yaman, H., Kirazcı, S., Özbey, S., & Mirzeoğlu, D. (2014). Spor Bilimine Giriş. Spor Yayınevi Kitabevi, Ankara (s 27).
Necipoğlu, G. (1986). The Formatıon Of An Ottoman Imperıal Tradıtıon: The Topkapı Palace In The Fıfteenth And Sıxteenth Centurıes (Istanbul, Archıtecture, Ceremonıal). Harvard University.
Özen, N. (2013). Türk kültür tarihinde spor ve Türklerin spora katkıları (Yüksek Lisans Tezi, Batman Üniversitesi).
Öztuna, Y. (1994). Büyük Osmanlı tarihi: Osmanlı devleti'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Neşriyat AS. c. 1-10, İstanbul.
Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı, C.3., Ankara.
Pakalın, M. Z. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB Yayınları.
Purgstall, H., & Von, B. J. (1991). Büyük Osmanlı Tarihi. Üçdal Neşrihat İstanbul, C.8.
Sadedin, H. (1979). Tacü’t-tevarih.(sad.) İsmet Parmaksızoğlu. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, C.2.
Sakaoğlu, N. (1999). Bu Mülkün Sultanları. Oglak Yayınları, İstanbul.
Sakaoğlu, N. (1999) "Murad II", Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul, C.2 s.235-238.
Sakaoğlu, N. (1999) "Orhan” Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, Yapi Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 İstanbul.
Sakaoğlu, N. (1999) "Osman I", Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul, C.2 392-395.
Suad, A. (2010). Osmanlı padişahları ve büyükleri. Tutku Yayınları, Ankara.
Şen, Ö. (1996). Osmanlı panayırları (18.-19. yüzyıl). Eren Yayınları, İstanbul.
Şimşek, H. (2009). Eğitim Tarihi Araştırmalarında Yöntem Sorunu. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, (42), s.1, 33-51.
Taş, K. Z. (1999). Osmanlılarda Lalalık Müessesesi, Kardelen Kitabevi, Isparta.
Taşağıl, Ahmet. (2015). Kök Tengri'nin Çocukları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat
Taşmektepligil M.Y., İmamoğlu O., Küçük H. (2011). Osmanlı Devletinde Sporun Sosyolojik Yaklaşım İçerisinde Değerlendirilmesi, 9.Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, Devlet İktisat Üniversitesi Türk Dünyası İşletme Fakültesi, Bakü/AZERBAYCAN
Tayga, Y. (1990). Türk spor tarihine genel bir bakış. Ankara: GSGM Spor Eğitim Dairesi Başkanlığı.
Tekin, A., & Tekin, G. (2014). Antik Yunan Dönemi: Spor Ve Antik Olimpiyat Oyunları. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 121-140.
Tezcan, H. (2006). Osmanlı Sarayının Çocukları. Şehzadeler ve Hanım Sultanların Yaşamları, Giysileri, İstanbul.
Turan, O. (1969). Selçuklular tarihi ve Türk-İslam medeniyeti (6). Ötüken Neşriyat AŞ. İstanbul, 37.
Uzunçarşılı, İ. H. (1975). Sancağa çıkarılan Osmanlı şehzadeleri. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ankara.
Uzunçarşılı, İ. H. (1984). Osmanlı devletinin saray teşkilatı (Vol. 15). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı devletinin Saray teşkilâtı: Türk Tarih Kurumu yayınları: VIII. dizi.
Uzunçarşılı, İ. H. (1940). Murad I, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Cumhuriyeti, Maarif Bakanlığı, (VIII), Ankara ve İstanbul, 587-598.
Wittek, P. (1976). Schrıftenverzeıchnıs: 1921—1966. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 68, 1-7.
Yediyıldız, B. (1994). Osmanlı Toplumu Osmanlı Devleti ve Medeniyet Tarihi. , İslam, Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi Yayını, İstanbul.
Yıldıran, İ., & Gültekin, T. (2012). Anadolu uygarlıklarında spor. Spor Yayınevi, Ankara.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2005). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayınevi, Ankara.
Yılmaz, C. (2012). 17. yüzyıl Osmanlı şehzadelerinin yaşam ve giyim tarzları (Yüksek Lisans Tezi, Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). İstanbul.
Zorba, H. A. (2014). Evliya Çelebi seyahatnâmesi’ne göre Osmanlı İmparatorluğu’nda spor. International Journal of Sport Culture and Science, 2(Special Issue 1), 721-732.
Portre 1. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Osman_Gazi(Erişim Tarihi: 18.05.2022)
Portre 2. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Orhan_Gazi (Erişim Tarihi: 19.05.2022)
Portre 3. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/I._Murad (Erişim Tarihi: 20.05.2022)
Portre 4. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/I._Bayezid (Erişim Tarihi: 21.05.2022)
Portre 5. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/I._Mehmed (Erişim Tarihi: 22.05.2022)
Portre 6. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/II._Murad (Erişim Tarihi: 23.05.2022)
