Dünyayı Etkisi Altına Alan Önemli Salgınların Tarihçesi
Özet
Pandemiler, tarih boyunca kıtaları aşarak dünya geneline yayılan ve kitlesel ölümlere neden olan büyük salgınlardır. Toplumların yaşam biçimlerini ve savaşların seyrini değiştiren bu krizler, paradoksal olarak tıp ve halk sağlığı gibi alanlarda ilerlemelerin de önünü açmıştır. Tarihte derin izler bırakan en önemli salgınların başında, üç büyük dalga halinde milyonlarca insanın ölümüne yol açan ve bakteriyel bir enfeksiyon olan veba gelmektedir. Özellikle 14. yüzyıldaki "Kara Ölüm", Avrupa nüfusunun büyük kısmını yok ederek feodal sistemi, kiliseye güveni ve ticareti derinden sarsmıştır. Benzer şekilde kirli sulardan bulaşan kolera, 19. yüzyıldan itibaren yedi büyük salgınla dünyayı etkilemiş ve altyapı yetersizlikleri nedeniyle kitlesel ölümlere yol açmıştır. 1918 yılında patlak veren H1N1 kaynaklı İspanyol Gribi ise dünya nüfusunun üçte birine bulaşarak tarihin en ölümcül influenza salgını olmuştur. Virüslerin neden olduğu çiçek hastalığı 300 milyondan fazla can almış, ancak küresel aşılama programları sayesinde 1980'de tamamen eradike edilmiştir. Yakın tarihte ise HIV/AIDS bağışıklık sistemini hedef alarak kronik bir küresel krize dönüşmüş, Aralık 2019'da Wuhan'da ortaya çıkan COVID-19 pandemisi ise milyarlarca doz aşıya rağmen 21. yüzyılın en büyük sosyoekonomik ve sağlık krizlerinden biri haline gelmiştir. Geçmişteki bu salgınlardan ders çıkarmak, gelecekteki pandemilerin yıkıcı etkilerini en aza indirmek ve halk sağlığını korumak adına kritik bir öneme sahiptir.
According to the information obtained from the text, pandemics are major outbreaks that cross continents, spread globally, and cause mass casualties throughout history. While altering the course of wars and the lifestyles of societies, these crises have paradoxically paved the way for advancements in medicine and public health. Plague, a bacterial infection that caused millions of deaths across three major waves, stands as one of the most devastating outbreaks in history. Particularly, the 14th-century "Black Death" wiped out a significant portion of the European population, deeply shaking the feudal system, trust in the church, and trade. Similarly, cholera, transmitted through contaminated water, has impacted the world through seven major pandemics since the 19th century, leading to mass fatalities due to poor infrastructure. The Spanish Flu of 1918, caused by the H1N1 virus, infected one-third of the global population, becoming the deadliest influenza pandemic in history. Smallpox, a viral disease, claimed over 300 million lives but was completely eradicated by 1980 through global vaccination programs. In recent history, HIV/AIDS transformed into a chronic global crisis by targeting the immune system, while the COVID-19 pandemic, which emerged in Wuhan in December 2019, became one of the greatest socioeconomic and public health crises of the 21st century despite billions of administered vaccine doses. Learning from these past outbreaks is of critical importance to minimize the devastating impacts of future pandemics and to improve public health.
Referanslar
Aslan R. Tarihten Günümüze Epidemiler, Pandemiler ve COVID-19. Ayrıntı Dergisi. 2020;8:35-41.
Sampath S, Khedr A, Qamar S, et al. Pandemics Throughout the History. Cureus. 2021;13:e18136. Doi:10.7759/cureus.18136.
Tapisiz OL, Altinbas SK. Mikroorganizmalar mavi gezegende bizden çok önce vardı: Pandemiler tarihi. Turk J Womens Health Neonatol 2020;2(2):53-69.
Parihar S, Kaur RJ, Singh S. Flashback and lessons learnt from history of pandemics before COVID-19. J Family Med Prim Care. 2021;10:2441-9. Doi:10.4103/jfmpc.jfmpc_2320_20.
Isik A. Salgın Ekonomisine Genel Bir Bakış. International Anatolia Academic Online Journal Health Sciences. 2021;7:135-58.
Artvinli F (2020) Salgınların Tarihi: Toplumsal ve Siyasal Açıdan Kısa Bir Bakış. (https://www.ttb.org.tr/kutuphane/covid19-rapor_6/covid19-rapor_6_Part9.pdf)
Glatter KA, Finkelman P. History of the Plague: An Ancient Pandemic for the Age of COVID-19. Am J Med. 2021;134:176-81. Doi:10.1016/j.amjmed.2020.08.019.
Genc O. Kara Ölüm: 1348 Veba Salgını Ve Orta Çağ Avrupa'sına Etkileri. The History School. 2011;2011(X):123-50.
Zietz BP, Dunkelberg H. The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis. Int J Hyg Environ Health. 2004;207:165-78. Doi:10.1078/1438-4639-00259.
Spyrou MA, Tukhbatova RI, Wang CC, et al. Analysis of 3800-year-old Yersinia pestis genomes suggests Bronze Age origin for bubonic plague. Nat Commun. 2018;9:2234. Doi:10.1038/s41467-018-04550-9.
Parildar Hl, Dikici MF. Pandemiler Tarihi. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi. 2020;12:1-8.
Piret J, Boivin G. Pandemics Throughout History. Front Microbiol. 2021;11:631736. Doi:10.3389/fmicb.2020.631736.
Smith C. Plague in the ancient world: a study from Thucydides to Justinian; 1997. Abgerufen; 1997.
Ahmadi AA, Sirin H, Erguder T. Dünyada Salgın Tarihçesi. Turkey Health Literacy Journal. 2020;1:87-97
Oldac BD. (2022). Tarihteki Üç Büyük Veba Salgınına Mali Açıdan Bakış. 4th International CEO Communication, Economics, Organization & Social Sciences Congress, 20-22 Mayıs, Hindistan, (pp. 422)
Genc C, Akyurek SS. COVID-19: Kaçınılmaz Değişim Alarmı! Ya İnsan Ya Da İnsan! Kayseri Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2020;2:48-63.
Saribas S. Biyolojik Silahlar: Marina Fiorato’nun Şifacı Romanında Veba Hastalığını Biyolojik Ajan Olarak Kurgulaması Üzerine Bir Değerlendirme. Journal of Social And Humanities Sciences Research (JSHSR). 2019;6:1854-63.
Bramanti B, Stenseth NC, Walløe L, et al. Plague: A disease which changed the path of human civilization. Adv Exp Med Biol 2016;918:1-26. Doi: 10.1007/978-94-024-0890-4_1.
Riedel S. Plague: from natural disease to bioterrorism. Proc (Bayl Univ Med Cent) 2005;18:116-24. Doi: 10.1080/08998280.2005.11928049.
Karaimamoglu T, Gumus TT. Veba ile Başlayan Değişim: Kara Ölüm’den Sonra Büyük Britanya’da Değişen Gündelik Yaşam. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2020:509-26.
Demirbas D, Bozkurt V, Yorgun S. COVID-19 Pandemisinin Ekonomik, Toplumsal ve Siyasal Etkileri. 2020. Doi:10.26650/B/SS46.2020.005.
Ozden K, Ozmat M. Salgın ve Kent: 1347 Veba Salgınının Avrupa’da Sosyal, Politik ve Ekonomik Sonuçları. Idealkent. 2014;5:60-87.
Aktas Z. Kara Ölüm: Veba. CAL TARİH.14.
Zenginoglu S. Avrupa Tarihinde Vebanın Öyküsü ve COVID-19 Sürecinde Öykünün Hakikati̇. The Journal of Turk & Islam World Social Studies. 2022;9:174-86.
Istek E. Avrupa’da veba salgını ve salgında Din Faktörü (Viyana Örneği). Tarih Araştırmaları Dergisi. 2017;36:173-204.
Mentese GL. Kara Vebanın Batı ve Doğu Toplumlarına Etkisi. Akdeniz Havzası ve Afrika Medeniyetleri Dergisi. 2020;2(1):78-87.
Xu L, Liu Q, Stige LC, et al. Nonlinear effect of climate on plague during the third pandemic in China. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011;108:10214-9. Doi:10.1073/pnas.1019486108.
Sun Z, Zhang Z, Liu Q, et al. Identifying the spatiotemporal clusters of plague occurrences in China during the Third Pandemic. Integr Zool. 2020;15:69-78. Doi:10.1111/1749-4877.12411.
Burrows RL. The Third Plague Pandemic and British India: A Transformation of Science, Policy, and Indian Society. Tenor of Our Times. 2021;10:18.
Mussap CJ. The Plague Doctor of Venice. Intern Med J. 2019;49:671-6. https://doi.org/10.1111/imj.14285.
Perry RD, Fetherston JD. Yersinia pestis--etiologic agent of plague. Clin Microbiol Rev. 1997;10:35-66. Doi:10.1128/cmr.10.1.35.
Subasi T. Urfa Sancağı'nda 1890 Kolera Salgını. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. 2021;6:246-69.
Ayhan U. Investigation of Cholera Toxin Interaction Mechanism for Structure-based Drug Design. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;13:203-12.
Ogasawara K, Inoue T. The long-run heterogeneous effects of a cholera pandemic on stature: Evidence from industrializing Japan. Econ Hum Biol. 2021;41:100968. Doi:10.1016/j.ehb.2020.100968.
Shaikh H, Lynch J, Kim J, Excler JL. Current and future cholera vaccines. Vaccine. 2020;38: 118-126. Doi:10.1016/j.vaccine.2019.12.011.
Pande G, Kwesiga B, Bwire G, et al. Cholera outbreak caused by drinking contaminated water from a lakeshore water-collection site, Kasese District, south-western Uganda, 2015. PLoS One. 2018;13:e0198431. Doi:10.1371/journal.pone.0198431.
Mehlhorn H. (2019). Cholera (Blue Skin Disease) and Its History. In: Mehlhorn H, Klimpel S (Ed). Parasite and Disease Spread by Major Rivers on Earth (pp. 143-159). Springer. Doi:10.1007/978-3-030-29061-0_3.
Kangwa J. “Don’t Let God Step In Human Waste”: Interpretation Of Deuteronomy 23: 14–15 In The Context Of Cholera In Zambia. The Expository Times. 2021;133:93-104. Doi:10.1177/00145246211019869.
Yılmaz O. Plague, Cholera, and Epidemics: Public Health and Health Institutions in Trabzon (1804-1895). Blue Atlas. 2017;5:2017.
Yılmaz O. 1847-1848 Kolera Salgını ve Osmanlı Coğrafyasındaki Etkileri . Journal of Eurasian Inquires. 2017;6:23-55. Doi:10.26650/jes371499.
Ardic M. Bakü’de Kolera Salgını Ve Osmanlı Devleti’nin Başvurduğu Bazı Sıhhî Uygulamalar (18931894). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2019;1:303-316.
Bakar C. Kırk yedi yıl sonra yeniden bir salgının hikayesi: 1970 Sağmalcılar kolera salgınından günümüze dersler. Turkish Journal of Public Health. 2017;15:245.
Liu WJ, Bi Y, Wang D, Gao GF. On the Centenary of the Spanish Flu: Being Prepared for the Next Pandemic. Virol Sin. 2018;33:463-6. Doi: 10.1007/s12250-018-0079-1.
Ozdemir A. 1918 İspanyol Gribi Salgını. Cağaloğlu Anadolu Lisesi Tarih Dergisi 2021; (3): 61-64.
Yolun M. İspanyol gribinin dünya ve Osmanlı Devleti üzerindeki etkileri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2012.
Kaygusuz S, Serdar G. Grip ve Aşı. Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi. 2018;20:329-44. Doi: 10.24938/kutfd.500424.
Temel MK, Ertin H. 1918 Grip Pandemisi Kıssasından COVID-19 Pandemisine Hisseler. Anatolian Clinic The Journal Of Medical Sciences. 2020;25:63-78. Doi: 10.21673/anadoluklin.716868.
Yolun M. Tarihin En Ölümcül Virüsünün Yeniden Hatırlanması: İspanyol Gribi'nin Kısa Bir Öyküsü. Toplumsal Tarih. 2020(316):74-80.
Tekin A. Tarihten Günümüze Epidemiler, Pandemiler Ve Ekonomik Sonuçları. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2021:330-55.
Radusin M. The Spanish flu, part I: The first wave. Vojnosanit Pregl. 2012;69:812-7.
Wever PC, van Bergen L. Death from 1918 pandemic influenza during the First World War: a perspective from personal and anecdotal evidence. Influenza Other Respir Viruses. 2014;8:538-46. Doi:10.1111/irv.12267.
Worobey M, Cox J, Gill D. The origins of the great pandemic. Evol Med Public Health. 2019;2019:18-25. h Doi:10.1093/emph/eoz001.
Abanoz C. İspanyol Gribinde Kıtalararası Devinim: İngiltere ve Amerika. Ankara Saglik Hizmetleri Dergisi. 2021;19:37-43.
Thèves C, Biagini P, Crubézy E. The rediscovery of smallpox. Clin Microbiol Infect. 2014;20:210-8. Doi:10.1111/1469-0691.12536.
Wertheim JO. Viral Evolution: Mummy Virus Challenges Presumed History of Smallpox. Curr Biol. 2017;27:R119-r20. Doi:10.1016/j.cub.2016.12.008.
Thèves C, Crubézy E, Biagini P. History of Smallpox and Its Spread in Human Populations. Microbiol Spectr 2016; 4: Doi: 10.1128/microbiolspec.PoH-0004-2014
WHO COVID-19 Dashboard. Geneva: World Health Organization, 2020. Available online: https://covid19.who.int/ (last cited: [28.08.2022]).
