1923-1950 Arası Süreçte Basın ve Basının Gelişmeler Karşısındaki Tutumu
Synopsis
Bu çalışma, 1923-1950 yılları arasında Türkiye'de basının genel durumunu, geçirdiği tarihsel evreleri ve siyasal gelişmeler karşısındaki tutumunu ayrıntılı şekilde ele almaktadır. Osmanlı Dönemi'nden devralınan basın mirası; Tanzimat, Meşrutiyet, Mütareke ve Milli Mücadele dönemleriyle şekillenmiş; Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde Milli Mücadele'nin halka duyurulmasında ve ardından Cumhuriyet rejimi ile inkılapların kökleşmesinde basına hayati ve koruyucu bir rol verilmiştir. Cumhuriyet'in ilanı, halifeliğin kaldırılması, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması ile Menemen Olayı gibi kritik dönüm noktalarında basın, iktidar yanlısı ve muhalif yayınlar olmak üzere iki ana kanada ayrılmıştır. Ancak Takrir-i Sükûn Kanunu, 1931 Matbuat Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri vasıtasıyla muhalif basın sıkı bir denetim altına alınmış, pek çok gazete ve dergi kapatılmış, bazı gazeteciler ise cezalandırılmıştır. İsmet İnönü döneminde II. Dünya Savaşı'nın getirdiği Sıkıyönetim baskıları ve sansür kararları sürmüş; fakat Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları, Tan Olayı ve 1945 sonrası çok partili hayata geçiş süreciyle birlikte basında göreli bir özgürlük ortamı doğarak gazete tirajları ve yayın sayıları hızla artmıştır. Sonuç itibarıyla basın, Tek Parti Dönemi'nde devleti koruma amacıyla sıkı bir kontrol altında tutulsa da toplumsal tartışmalara yön vererek Türkiye'de demokratikleşme sürecine zemin hazırlayan dördüncü bir güç olmuştur.
This study examines in detail the general status of the press in Turkey between 1923 and 1950, its historical stages, and its attitude toward political developments. Inherited from the Ottoman era through the Tanzimat, Constitutional, Armistice, and National Struggle periods, the press was assigned a vital and protective role under the leadership of Mustafa Kemal Atatürk to inform the public during the National Struggle and to root the Republican regime and its reforms. At critical turning points such as the proclamation of the Republic, the abolition of the Caliphate, the establishment of the Progressive Republican Party and the Free Republican Party, and the Menemen Incident, the press was divided into two main camps: pro-government and opposition publications. However, through the Law on the Maintenance of Order, the 1931 Press Law, and Independence Tribunals, the opposition press was brought under strict control, numerous newspapers and periodicals were closed, and several journalists were penalized. During the presidency of İsmet İnönü, martial law pressures and censorship imposed by World War II persisted; nevertheless, with the debates over the Land Provision Law for Farmers, the Tan Incident, and the transition to a multi-party system after 1945, a relative environment of press freedom emerged, leading to a rapid increase in newspaper circulations and publications. In conclusion, although the press was kept under tight government control during the Single-Party Era to safeguard the state, it served as a fourth estate that guided social debates and laid the groundwork for the democratization process in Turkey.
References
Aksın, F. (1998). Cumhuriyetin 75 Yılı 1923-1953. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Atatürk, K. (1969). Nutuk 1920-1927. Cilt: II. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
Ayhan, B. (2009). Atatürk ve Basın. Konya: Palet Yayınları.
Ayhan, B. (2010). Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki, Siyaset ve Basın. İkinci Meşrutiyet Devrinde Basın ve Siyaset. (Ed. Hakan Aydın). Konya: Palet Yayınları. 43-71.
Baran, T. A. (1999). İstanbul Basınında Cumhuriyetin İlanına Tepkiler ve Yorumlar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 15 (44), 627-643.
Baykal, H. (1988). Milli Mücadele’de Basın. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 4(11), 471-480.
Çakır H. & Aydın, H. (2010). İkinci Meşrutiyet Dönemi Basın Sansürü. İkinci Meşrutiyet Devrinde Basın ve Siyaset. (Ed. Hakan Aydın). Konya: Palet Yayınları. 237-260.
Çavuş, D. (2008). Mustafa Kemal’in Basınla ve Minber Gazetesi İle İlişkisi. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 24(71), 543-556.
Demir, Ş. (2012). İktidar Basın İlişkilerinin Türkiye’de Görünümü (1918-1960). The Journal of Academic Social Science Studies, 5(6), 119-137.
Ekinci, N. (1997). Türkiye’de Çok Partili Düzene Geçişte Dış Etkenler. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
Girgin, A. (2009). Türkiye’de Yerel Basın. İstanbul: Der Yayınları.
Gürkan, N., (1998). Türkiye’de Demokrasi’ye Geçişte Basın (1945-1950). İstanbul: İletişim Yayınları.
Güvenir, O. M. (1994). II. Dünya Savaşı’nda Türk Basını. İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
Güz, N. (1993). Serbest Cumhuriyet Fırkası Sonrası Basında Muhalefet ve 1931 Matbuat Kanunu, Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
Güz, N. (1995). Tek Parti İdeolojisinin Yayın Organları Halkevi Dergileri (1932-1951). Ankara: Kariyer Matbaacılık.
İnuğur, M. N. (1992). Türk Basın Tarihi (1919-1989). İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
İnuğur, M. N. (2005). Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Der Yayınları.
Kabacalı, A. (1990). Türkiye’de Basın Sansürü, İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
Kabacalı, A. (2000). Başlangıcından Günümüze Türkiye’de Matbaa Basın ve Yayın. İstanbul: Literatür Yayınları.
Karabekir, K. (1969). İstiklal Harbimizin Esasları. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
Karpat, K. H. (2010). Türk Demokrasi Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
Kaştan, Y. (2006). Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Partili Dönemden Çok Partili Döneme Geçişte CHP’nin Yönetim Anlayışındaki Gelişmeler (1938-1950). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 123-140.
Koloğlu, O. (1993). Türk Basını Kuvayi Milliye’den Günümüze (70. Yılında Cumhuriyet Basını). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Koloğlu, O. (2006). Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınları.
Koyuncu, İ. (1997). Türkiye’de Basın İktidar İlişkisi (1950-1954). Yüksek Lisans Tezi. Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi.
Kurtcephe, İ. & Beden, A. (2006). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1. Ankara: Alp Yayınevi.
Mazıcı, N. (1996). 1930’a Kadar Basının Durumu ve 1931 Matbuat Kanunu. Atatürk Yolu Dergisi, 5 (18), 131-154.
Önder, M. (1991). Milli Mücadele’nin Gazetesi Hakimiyet-i Milliye Nasıl Çıkarıldı?. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 7(20), 285-302.
Özkaya, Y. (1985). Milli Mücadele Başlangıcında Basın ve Mustafa Kemal Paşa’nın Basınla İlişkileri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1(3), 871-912.
Özkaya, Y. (1991). Türk Basınında Cumhuriyetin İlanının Öncesi ve Sonrası. Atatürk Yolu Dergisi, 3(11), 279-310.
Parlatır, İ. vd. (1998). Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tevetoglu, F. (1988). Atatürkle Okyar’ın Çıkardıkları Gazete: Minber. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 5(13), 183-194.
Topuz, H. (2012). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, İstanbul: Remzi Kitabevi.
Tunçay, M. (1999). Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Türker, H. (2000). Türk Devrimi ve Basın 1922-1925. İzmir: Dokuz Eylül Yayınları.
Yeşilçayır, N. (2011). Çok Partili Döneme Geçiş Sürecinde Türk Basını. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27 (79), 131-192.
Yetkin, B. (2010). 1945-1950 Arası Demokratikleşme Sürecinde Basın. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 17-18, 1-38.
Yıldırım, H. (1992). İrade-i Milliye Gazetesi. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 8(23), 325-330.
Yılmaz, İ. (2010). Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türk Milli Mücadele Döneminde Basın Faaliyetlerine Bir Bakış. Atatürk Dergisi. 1 (5), 56-67.
Zürcher, E. J. (2010). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Siyasal Muhalefet Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924-1925). İstanbul: İletişim Yayınları. tr.wikipedia.org/wiki/Terakkiperver_Cumhuriyet_ F%C4%B1rkas%C4%B1 Erişim: 10.07.2021.
Alemdar Gazetesi
Anadolu’da Yeni Gün Gazetesi
Akşam Gazetesi
Cumhuriyet Gazetesi
Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi
İkdam Gazetesi
İrade-i Milliye Gazetesi
İzmir’e Doğru Gazetesi
Peyam Gazetesi
Resmi Gazete
Tanin Gazetesi
Tasvir-i Efkâr Gazetesi
Vatan Gazetesi
Zafer Gazetesi
