Sporcuyu Tanımada Psikolojik Bir DNA: Mizaç ve Dokuz Tip Mizaç Modeli
Özet
Geçmişten günümüze psikolojinin temel konusu olan insan davranışlarını ve bireysel farklılıkları anlamada mizaç kavramının önemi ile Dokuz Tip Mizaç Modeli'nin (DTMM) spor ve eğitim ortamlarındaki işlevi metinde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Kişilik ve karakter kavramları gelişimsel, sosyal ve çevresel süreçlerle biçimlenen değişken yapılarken; mizaç doğuştan gelen, biyolojik temelli ve yaşam boyu hemen hemen hiç değişmeyen sabit özellikleri ifade etmektedir. Özellikle rekabet ve stresin yoğun olduğu spor ortamlarında sporcuların mizaç yapılarını tanımak; eğitmenlerin ve antrenörlerin doğru iletişim kanalları kurmasını, sporcuların potansiyellerini en üst seviyeye çıkarmasını ve stres altındaki değişen davranışlarını doğru anlamlandırmasını sağlar. Kökeni Enneagram felsefesine dayanan ve Türkiye'de geçerlik-güvenirliği yapılmış olan DTMM; Kusursuzluğu Arayan (DTM1), Duyguları Hissetmeyi Arayan (DTM2), Hayran Olunacak Kendilik İmajı Arayan (DTM3), Duyguların Anlamını Arayan (DTM4), Bilginin Anlamına Ulaşmayı Arayan (DTM5), Entelektüel Dinginlik Arayan (DTM6), Keşfetmenin Hazzını Arayan (DTM7), Mutlak Güç Arayan (DTM8) ve Duyumsal Hareketsel Konfor Arayan (DTM9) şeklinde dokuz mizaç tipini açıklayan dinamik bir sistemdir. Bireylerin mizaç tiplerine göre varoluşsal arayışları, iletişim ihtiyaçları, motivasyon kaynakları ile stres ve gelişim yönleri farklılaşmaktadır. Sonuç olarak, spor ve eğitim alanındaki uygulayıcıların bu modeli benimsemesi, her bir bireyi biricik kabul ederek gelişim ve antrenman süreçlerini optimize etmelerine yardımcı olur.
In this text, the importance of the concept of temperament in understanding human behavior and individual differences, which has been a fundamental subject of psychology from past to present, and the function of the Nine Types Temperament Model (NTTM) in sports and educational environments are discussed in detail. While personality and character are dynamic structures shaped by developmental, social, and environmental processes, temperament represents innate, biologically based, and almost unchangeable fixed traits throughout life. Recognizing the temperament structures of athletes, particularly in sports environments where competition and stress are intense, enables instructors and coaches to establish correct communication channels, maximize athletes' potential, and properly interpret their changing behaviors under stress. Rooted in Enneagram philosophy and validated for reliability in Turkey, NTTM is a dynamic system that defines nine temperament types: Seeking Perfection (NTT1), Seeking to Feel Emotions (NTT2), Seeking an Admirable Self-Image (NTT3), Seeking the Meaning of Emotions (NTT4), Seeking to Reach the Meaning of Knowledge (NTT5), Seeking Intellectual Serenity (NTT6), Seeking the Pleasure of Discovery (NTT7), Seeking Absolute Power (NTT8), and Seeking Sensory-Motor Comfort (NTT9). Existential pursuits, communication needs, motivational drivers, stress responses, and growth directions vary according to individuals' temperament types. Consequently, adopting this model allows sports and education practitioners to accept each individual in their uniqueness and optimize their development and training processes.
Referanslar
Acarkan, İ. (2022). Enneagram ile Kendini Keşfet, Timaş Yayınları, İstanbul.
Ateş, A. (2019). Öğretmenlerin mizaçları ile güç mesafesi algıları arasındaki ilişki, Marmara Üniversitesi-İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Aycan, K. (2017). Dokuz Tip Mizaç Modeli ile aktif müzik eğitimi uygulamalarının ilişkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37 (3), 911-938. Doi: 10.17152/gefad.337237
Bastian, K.C., McCord, D.M., Marks, J.T., & Carpenter, D.A (2017). Temperament for teaching? Associations between personality traits and beginning teacher performance and retention. AERA Open, 3(1), 1–17.
Batı, U. (2016). Enneagram ile Kişilik Analizi, Alfa Yayıncılık, İstanbul.
Bilgin, Ö. (2019). İbn-i Sînâ'nın mizaç teorisi sadece fizyolojik bir sorun mudur? Journal of International Social Research, 12 (65), 580-599.
Celep, M. U. (2020). Okul öncesi özel eğitimde çalışan öğretmenlerin oyun öğretimine ilişkin öz yeterlikleri ve yaratıcı kişilik özelliklerinin incelenmesi, Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Chestnut, B., & Uranio Paes, M.M. (2021). The Enneagram Guide to Waking Up: Find Your Path, Face Your Shadow, Discover Your True Self Paperback, Hampton Roads Publishing, Virginia, USA.
Coon, D., & Mitterer, J.O. (2008). Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior. Wadsworth: Cengage Learning: 388-425.
Çiçek, İ. & Aslan, A. E. (2020). Kişilik ve beş faktör kişilik özellikleri: Kuramsal bir çerçeve. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10 (1), 137-147.
Deary, I.J. (2009). The trait approach to personality. In Corr, P.J., & Matthews G. (Edit.). The combridge handbook of personality psychology. Cambridge: Cambridge University Press.
Erkan, İ. (2020). Enneagram modeline göre öğretmen adaylarının kişilik tipleri ile sınıf yönetimi öz yeterlik inançları arasındaki ilişkinin incelenmesi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Ertürk, E.M. (2017). Bilimsel psikolojinin tarihsel süreci üzerine, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7, (14), 161-180.
Furr, RM, & Funder, DC. (2018). Persons, situations, and person-situation interactions. Handbook of Personality: Theory and Research. 4. Edition. The Guilford Press, 667–685.
Gartstein, M.A., Putnam, S.P., Aron, E.N., & Rothbart, M.K. (2016). Temperament and personality. In S. Maltzman (Ed.), The Oxford handbook of treatment processes and outcomes in psychology: A multidisciplinary, biopsychosocial approach, Oxford University Press. 11–41.
Hales, A.H., Wesselmann, E.D. & Hilgard, J. (2019). Improving psychological science through transparency and openness: An Overview. Perspectives on Behavior Science, 42, 13–31. Doi: 10.1007/s40614-018-00186-8
Ilgaz, H. (2018). Bireysel farklılıklar kapsamında çevrimiçi öğrenme araştırmalarına ilişkin sistematik bir derleme. Journal of Theoretical Educational Science, 11 (4), 1003-1018.
Karayol, M., & Eroğlu, S.Y. (2020). Beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin mesleki etik ve mesleki motivasyon durumlarının incelenmesi: Muş İli Örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (2), 655-66.
Karvonen, J., Törmäkangas, T., Pulkkinen, L., & Kokko, K. (2020). Associations of temperament and personality traits with frequency of physical activity in adulthood. Journal of Research in Personality, 84, 1-10.
Kaymakcan, R., & Meydan, H. (2012). Ahlaki karakter ve eğitimi. Ensar Vakfı Değerler Eğitimi Merkezi, 16-18.
KİŞİLİKKULÜBÜ. Tip 9 “Barışçıl”. 22.09.2022 tarihinde https://www.kisilikkulubu.com/tip-9-bariscil/ adresinden alınmıştır.
Köse, S., Sayar, K., Kalelioğlu, Ü., ve ark. (2004). Mizaç ve Karakter Evanteri (Türkçe TCI): Geçerlik, Güvenirliği ve Faktör Yapisi. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 14 (3), 107–131.
Menges C. (2016). Toward improving the effectiveness of formal mentoring programs: Matching by personality matters. Group & Organization Management, 41 (1), 98-129.
ONLİNEEGİTMENİM. (2020). Sorularla Enneagram. 22/09/2022 tarihinde https://onlineegitmenim.com/sorularla-enneagram adresinden ulaşılmıştır.
Özkent, Y. (2021). Freud’dan Freud’a Aktarım: Psikanalitik Kuramın Netflix Dizisine Uyarlanması, Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 37, 274-292. Doi: 10.17829/turcom.854773
Qiu, S., Wang, P., & Yang, P. (2015) The impact of personal psychology and behavior factors on the ınnovation assimilation of secure system development. American Journal of Industrial and Business Management, 5, 181-191. Doi: 10.4236/ajibm.2015.54020.
Rasmussen MD. (2015). Do patients with personality disorders respond differentially to electroconvulsive therapy? A review of the literature and consideration of conceptual issues. The Journal of ECT, 31 (1):6-12.
Riso, D.R, & Hudson R. (2000). Understanding the Enneagram the practical guide to personality types. Houghton Mifflin Company, New York.
Sağlık, G.N. (2021). Psikanalitik kuram ve sosyal hizmet. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 31, 435-455.
Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). “Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in big five personality traits across 55 cultures”: Journal of Personality and Social Psychology, 96 (1), 168–182.
Selçuk, Z., & Yılmaz, D.E. (2015). Rehber Benim, Dokuz Tip Mizaç Modeline Göre Rehberlik Yaklaşımına Giriş. Ankara: Pegem Akademi.
Selçuk, Z., & Yılmaz, D.E. (2018). Ebeveyn Benim: Dokuz Tip Mizaç Modeli’ne Göre Ebeveyn- Çocuk İlişkileri, İstanbul: Mizmer Yayınları.
Strickhouser, J. E., & Sutin, A. R. (2020). Family and neighborhood socioeconomic status and temperament development from childhood to adolescence. Journal of Personality, 88 (3), 515-529.
Tatlısu, T., Ağırbaş, Ö. & Uçan, İ. (2022). Antrenörlerin duygularını ifade etmede çeşitli demografik özelliklerin etkisinin incelenmesi, (Ed: Ağırbaş, Ağgön & Seçkin Ağırbaş), Her Yönüyle Spor Araştırmaları II, Akademisyen Kitapevi, 27-44.
Taylor, K. (2010). The positive enneagram: a new apporoach to the nine personality types. Enneagram Journal, 3 (1):10.
TURITY. What Does the Enneagram Tell Us? 22.09.2022 tarihinde https://www.truity.com/enneagram/what-is-enneagram adresinden ulaşılmıştır.
Tyler, B., Nikki H., & Despina S., (2020). Personality determinants of subjective executive function in older adults. Aging & Mental Health, 24 (11), 1935-1944, Doi: 10.1080/13607863.2019.1667300
Üngüren, E. (2015). Beynin nöroanatomik ve nörokimsayal yapısının kişilik ve davranış üzerindeki etkisi. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 7 (1), 193-219.
Wagner, J. (2011). Nine lenses on the World: The enneagram perspective. Enneagram Journal, 4 (1):4.
Yalçın, M.H. (2017). Mizaç ve karakter envanteri-gözden geçirilmiş formu (türkçe tcı-r): geçerlik, güvenirliği ve faktör yapısı. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep.
Yelpaze, İ. & Ceyhan, E. (2015). Facebook kullanıcılarının kişilik özellikleri ile facebook kullanım örüntülerinin ilişkisi: Bir gözden geçirme çalışması. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 5 (2), 24-53. Doi: 10.18039/ajesi.95186
Yılmaz, D.E, Gençer, A.G, Aydemir, Ö. & ark. (2014b). Dokuz tip mizaç ölçeğinin geçerlik ve güvenilirliği. Eğitim ve Bilim, 39 (171):115-137.
Yılmaz, D.E, Gençer, A.G., & Aydemir Ö. (2011). Tarihsel bir sistemin yeni bir mizaç modeline evrimi: Dokuz Tip Mizaç Modeli. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 12, 165-166.
Yılmaz, D.E, Gençer, G.A, Ünal, Ö. & ark. (2014a). Enneagram'dan Dokuz Tip Mizaç Modeli'ne: Bir Öneri. Eğitim ve Bilim, 39 (173), 393-415.
Yılmaz, D.E, Ünal, Ö, Palancı, M. & ark. (2015). Dokuz tip mizaç ölçeği ergen (DTMÖ- E) formunun geçerlik-güvenirliği ve ergenlerde dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ile mizaç tipleri arasındaki ilişki. Eğitim ve Bilim, 40 (179), 361- 381.
Yılmaz, D.E. & Ünal, Ö. (2018). Aşk-ı Mizaç, Dokuz Tip Mizaç Modeli’ne Göre İlişkilerin Doğası. İstanbul: Say Yayınları,
Yılmaz, D.E. (2010). Dokuz Tip Mizaç Modeli’ne Göre Çocuklarda Karakter ve Kişilik Gelişimi. İstanbul: Hayat Yayınları.
Yılmaz, D.E. (2019). Öğretmen Benim. İstanbul: Mizmer Yayınları.
Yildiz, Y., Yildiz, M., & Bingöl, E. (2021). The effect of the achievement motivations on sport character: An investigation on elite athletes. Propósitos Y Representaciones, 9 (SPE1). Doi: 10.20511/pyr2021.v9nspe1.1225
