Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi
Özet
Sağlığın korunması ve geliştirilmesi, kronik hastalıkların artışıyla birlikte küresel sağlık politikalarının merkezine yerleşmiştir. Sağlığın korunması; hastalık riskini azaltmayı, erken tanıyı ve rehabilitasyonu amaçlayan üç basamaklı (birincil, ikincil, üçüncül) bir süreçtir. Sağlığın geliştirilmesi ise bireylerin kendi sağlıkları üzerinde kontrol saptayarak mevcut iyilik halini en üst seviyeye çıkarma çabalarını kapsar. Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli bu alandaki en önemli bilişsel çerçevelerden biridir. Bireylerin tütün kullanımı, beslenme ve fiziksel aktivite gibi yaşam biçimi davranışları, önlenebilir ölüm oranlarını doğrudan etkilemektedir. Bu davranışların olumlu yönde değiştirilmesinde en stratejik yöntem ise sağlık eğitimidir. Alma-Ata Bildirgesi’nde vazgeçilmez bir hizmet olarak tanımlanan sağlık eğitimi; hazırlayıcı, olanak sağlayıcı ve güçlendirici faktörler dikkate alınarak planlanmalıdır. Veri toplama, hedef belirleme, uygulama ve ölçme-değerlendirme aşamalarından oluşan bu süreç, toplumun kültürel inançları ve değerleri gözetilerek yürütüldüğünde başarıya ulaşır. Sonuç olarak, sağlık çalışanları toplumda olumlu sağlık davranışlarının pekiştirilmesinde ve yaşam kalitesinin artırılmasında anahtar bir rol oynamaktadır.
Health protection and promotion have become central to global health policies in parallel with the rise in chronic diseases. Health protection is a three-tiered process (primary, secondary, and tertiary) aimed at reducing disease risks, early diagnosis, and rehabilitation. Conversely, health promotion encompasses efforts to enable individuals to gain control over and improve their current state of well-being. Pender’s Health Promotion Model stands out as one of the most significant cognitive frameworks in this field. Lifestyle behaviors, such as tobacco use, nutrition, and physical activity, directly affect preventable mortality rates. Health education is the most strategic method for fostering positive behavioral changes. Defined as an indispensable service in the Alma-Ata Declaration, health education must be planned by considering predisposing, enabling, and reinforcing factors. This process, which consists of data collection, target setting, implementation, and evaluation, achieves success when conducted by respecting the cultural beliefs and values of the community. Consequently, healthcare professionals play a pivotal role in reinforcing positive health behaviors and elevating the overall quality of life within society.
Referanslar
Porta M. Dictionary of epidemiology. 5. Basım. UK: Oxford University Press; 2008.
Lalonde M. A new perspective on the health of Canadians. Canada: Ottawa; 1974.
Palank C. Determinant of health promotive behavior; a preview of current research. Nursing Clinic North America. 1991;26(4):815-32.
Maville JA, Huerta CG. Theoretical foundations of health promotion. Third Edition. USA: Delmar Cengage Learning; 2013.
Buettner P, Muller R. Epidemiology. 2.Basım. UK: Oxford University Press; 2015.
Wills J, Jackson L. Health and health promotion, Second Edition. New Jersey: John Wiley and Sons; 2014.
Bonita R, Beaglehole R, Kjellström T, Kjellstrom T. Basic epidemiology. 2. Basım. Cenevre: World Health Organization; 2000.
Carneiro I, Howard N. Introduction to epidemiology. 2.Basım. New York: McGraw Hill Education; 2011.
Mckenzie JF, Seabert MD. Prevention: primary, secondary and tertiary, 1. Basım. Kaliforniya: Sage Publications; 2012.
Dirican R, Bilgel N. Halk sağlığı (toplum hekimliği). 2. Baskı. Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi; 1993.
Fişek NH. Halk sağlığına giriş. Dünya Sağlık Örgütü Hizmet Araştırma ve Araştırıcı Yetiştirme Merkezi Yayını. Ankara:Hacettepe Üniversitesi; 1983.
World Health Organization. Declaration of Alma-Ata: International Conference on Primary Health Care. Alma-Ata: USSR; 1978.
World Health Organization. The Ottawa Charter for Health Promotion First International Conference on Health Promotion. Canada: Ottawa; 1986.
Sözen C. Sağlık yönetimi. Ankara: Palme Yayıncılık; 2003.
Kısa A. Sağlık kurumları, türleri ve işlevleri. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları; 2002.
Akkavak T. Türkiye’de sağlık sisteminin gelişimi: Sağlıkta dönüşüm programı [Yüksek Lisans Tezi]. Tekirdağ: Namık Kemal Üniversitesi; 2018.
Pender NJ. Health promotion in nursing practice. New York: Appleton Century Crofts; 1987.
Pender N. Health promotion in nursing practice. Third Edition. Stamford: Appleton and Lange; 1996.
Pender N, Murdaugh C, Parsons MA. Health promotion in nursing practise. USA: Pearson Publishing; 2011.
Walker SN, Sechrist KR, Pender N. The health promoting lifestyle profile development and psychometric characteristics. Nurs Res. 1987;36(2):76-80.
Walker SN, Kerr MJ, Pender NJ, Sechrist KR. A Spanish Language version of the health-promoting lifestyle profile. Nurs Res. 1990;39(5):268-273.
Newell‐Withrow C. Health protecting and health promoting behaviors of african americans living in appalachia. Public Health Nurs. 2000;17(5):392-397.
Bostan N, Örsal Ö, Karadağ E. Sağlığı geliştirici ve koruyucu davranışlar ölçeğinin geliştirilmesi: metodolojik çalışma. Turkiye Klinikleri J Nurs Sci. 2016;8(2):102-111.
Aktan CC, Işık AK. Sağlığın korunması ve geliştirilmesine yönelik evrensel sağlık bildirgelerine toplu bir bakış. Birinci Basım. İstanbul: Aura Kitapları; 2007.
Nutbeam D. Health promotion glossary. Health Promotion International. UK: Oxford University Press; 1986.
Kemm J. Health promotion: ıdeology, discipline, and specialism. Birinci Baskı. UK: Oxford University Press; 2015.
Bozhüyük A, Özcan S, Kurdak H, Akpınar E, Saatçı E, Bozdemir N. Sağlıklı yaşam biçimi ve aile hekimliği. TJFMPC. 2012;6(1):13-21.
Türkiye sağlıkta dönüşüm programı ve temel sağlık hizmetleri. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2008.
Akdağ R. Türkiye sağlıkta dönüşüm programı değerlendirme raporu 2003-2010. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2011.
Hacıalioğlu N. Sağlık eğitimi. In: Erci B, editor. Halk Sağlığı Hemşireliği. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2020.
Hacıalioğlu N. Hemşirelikte Öğretim Öğrenme ve Eğitim. 4. Baskı. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2019.
Şenyuva E, Taşocak G., Hemşirelerin Hasta Eğitimi Etkinlikleri ve Hasta Eğitim Süreci. İÜFN Hem Derg. 2007;15(59):100-106
Harrison M, Burns CF, McGuinness M, Heslin J, Murphy NM. Influence of a health education intervention on physical activity and screen time in primary school children: ‘Switch Off-Get Active’. J Sports Sci Med. 2006;9:388-394.
Matvienko O. Impact of a nutrition education curriculum on snack choices of children ages six and seven years. J Nutr Educ Behav. 2007;39:281-285.
Cullen KW, Baranowski T, Rittenberry L, Olvera N. Social-environmental influences on children’s diets: re- sults from focus groups with African, Euroland, Mexi- can-American children and their parents. Health Educ. Res. 2000;15:581-590.
Bulduk S, Yurt S, Dinçer Y, Ardıç E. Sağlık Davranışı Modelleri. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2015;5(1):28-34.
Cambaz Ulaş S, Günay T. Okulda Sağlık Eğitimi Yoluyla Beslenme ve Bedensel Etkinlik Davranış Değişimi, DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi. 2014;3:131-137.
Yumuturuğ S. Halk Sağlığı Ders Kitabı. Ankara: Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakultesi Yayınları; 1988.
World Health Organization. Health Promotion Glossary. Switzerland-Geneva: 1998.
World Health Organization. Sağlığın Teşviki ve Geliştirilmesi Sözlüğü. 1.Baskı: Ankara: Anıl Matbaacılık; 2011.
Bilir N. Sağlık Okur-Yazarlığı ve İşyerinde Sağlığın Geliştirilmesi. In: Pıçakçıefe M, editor. Çalışma Yaşamıyla İlgili Özel Konular-2. Ankara: Halk Sağlığı Uzmanları Derneği; 8-17,2018.
Green LW, Ottoson JM. Public Health Education and Health Promotion. In: Novick LF, editor. Public Health Administration: Principles for Population-Based Management. 2nd edition. Second Edition. Massachusetts: Jones and Bartlett Publishers; 589-619,2008.
Tones K, Robinson, YK, Tilford S. Health Education: Effectiveness and Efficiency. Berlin: Springer; 1990.
Özvarış Bahar Ş. Sağlık Eğitimi ve Sağlığı Geliştirme. In: Güler Ç, Akın L, editors. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları; 1131-1141,2006.
Ulusoy Gökkoca Z. Sağlık Eğitimi Açısından Temel İlkeler. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi. 2001;10(10):371-374.
Özvarış Bahar Ş. Sağlık Eğitimi ve Sağlığı Geliştirme. Ankara: Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı; 2001.
Güdücü Tüfekçi F. Sağlığı Koruma ve Geliştirmede Sağlık Eğitiminin Önemi. In: Demirbağ BC, editor. Sağlığı Koruma ve Geliştirme. Amasya: Göktuğ Yayıncılık; 41-45,2016.
Nutbeam D. Health Literacy As a Public Health Goal: A Challenge for Contemporary Health Education and Communication Strategies into the 21st Century. Health Promotion International. 2000;15(3):259-267.
Bülbül E, Çelik S, Alçiçek H, Dindar A, Furtana M, Günal M, et al. Hemşirelik Öğrencilerinde Diyabet Riski ve Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışlarının Belirlenmesi. Türkiye Diyabet ve Obezite Dergisi. 2020;4(3):230-238.
