Yaşlılık Döneminde Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Özet
Dünya genelinde ve Türkiye’de bilimsel, teknolojik gelişmelerle birlikte doğumda beklenen ortalama yaşam süresi uzamakta ve yaşlı nüfus hızla artmaktadır. Yaşlanma sürecinde akut enfeksiyonların yerini kalıcı yeti kayıplarına yol açan kronik hastalıklar almakta, bu durum tedavi edici hizmetlerin yanı sıra koruyucu, destekleyici ve rehabilite edici sağlık hizmetlerine olan ihtiyacı artırmaktadır. Sağlığın bozulması yaşlanmanın doğal bir sonucu olmamakla birlikte, yaşlı bireylerde yaşam kalitesini artırmanın temel hedefi sağlığı korumak ve fonksiyonel kapasiteyi yükseltmektir. Bu doğrultuda koruyucu sağlık hizmetleri primordial, birincil, ikincil, üçüncül ve dördüncül koruma olmak üzere beş aşamada sınıflandırılmaktadır. Yaşlılık döneminde dengeli beslenme, malnütrisyon ve obezitenin önlenmesi, uyku kalitesinin iyileştirilmesi, çoklu ilaç kullanımının (polifarmasi) kontrolü ve düzenli fiziksel aktivite sağlıklı yaşlanmanın anahtarıdır. Özellikle düşmelerin önlenmesi için bireysel ve çevresel risk faktörlerinin azaltılması, kas kuvvetini ve dengeyi geliştirecek kombine egzersiz programlarının planlanması ile ev içi ve kamusal alanlarda ergonomik düzenlemelerin (Yaş Dostu Kentler) yapılması büyük önem taşımaktadır. Ayrıca sigara ve alkol kullanımının sonlandırılması, aşılanma programları ve pulmoner rehabilitasyon uygulamaları; kardiyovasküler, onkolojik ve solunum sistemi hastalıklarının yıkıcı etkilerini azaltarak yaşlıların bağımsız, aktif ve üretken bir yaşam sürmesini desteklemektedir.
Parallel to scientific and technological advancements, life expectancy at birth has significantly increased, leading to a rapid growth in the elderly population both globally and in Turkey. In this aging process, chronic conditions that cause temporary or permanent disability have replaced acute infections, rising the demand for preventive, supportive, and rehabilitative health services alongside curative care. Although health deterioration is not an inevitable consequence of aging, the primary goal for improving quality of life is preserving health and maximizing individual functional capacity. Preventive health services are categorized into five stages: primordial, primary, secondary, tertiary, and quaternary prevention. During older adulthood, balanced nutrition, preventing malnutrition and obesity, optimizing sleep hygiene, controlling polypharmacy, and engaging in regular physical activity serve as the cornerstones of healthy aging. Minimizing intrinsic and extrinsic risk factors to prevent falls, designing combined exercise programs to improve muscle strength and balance, and implementing ergonomic spatial modifications (Age-Friendly Cities) are highly critical. Furthermore, smoking and alcohol cessation, comprehensive vaccination protocols, and pulmonary rehabilitation reduce the devastating impacts of cardiovascular, oncological, and respiratory diseases, thereby empowering older individuals to lead highly independent, active, socially integrated, and productive lives.
Referanslar
Çelik Güzel E. Türkiye’de Evde Sağlık Hizmetleri. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi. 2018;10:15-9.
Türkiye İstatistik Kurumu. [Internet]. [cited 2021 July 20]. Available from: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2020-37227)
WHO. The growing need for home health care for the elderly. Ed: Organization WH. 5-14. 2015
Demirsoy N. İstanbul kadı sicillerinden bir örnek Evde Bakım için bir başlangıç tarihi: 1766 tarihli bir belge. Türk Aile Hek Derg. 2017;21:66-73
Narin S. Geriatrik Rehabilitasyon, in: Fizyoterapi ve Rehabilitasyon, Ed: Algun C., 3. Baskı, Nobel Tıp Kitapevleri, İstanbul, 2018, s: 213-234
İlçin N. Geriatrik Fizyoterapi ve Yaşlılarda Egzersiz Uygulamaları, in: Fizyoterapi ve Rehabilitasyon, Ed: Algun C., 3. Baskı, Nobel Tıp Kitapevleri, İstanbul, 2018, s: 323-243
Uyanık Y, Başyiğit R. Demografik Yapı İçinde Yaşlı Nüfusun Görünümü ve Aktif Yaşlanma Yaklaşımı Perspektifinde Politika Örnekleri. İş ve Hayat. 2018;4(8),273-310.
Özdemirkan T, Şenlik ZB, Şimşek AÇ. Sağlıklı Aktif Başarılı Yaşlanma. Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Dergisi. 2020; 1: 61-67
WHO TEAM. Decade of healthy ageing: baseline report - summary. 2021
Öcal AT, Gök M. Sağlıklı, Güvenli ve Bağımsız Yaşamaya Yönelik Aktif Yaşlanma: Almanya Ve Türkiye Karşılaştırması. Trakya Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi E-Dergi. 2020; 9: 43-66
Rowe J. W, Kahn R. L. Human aging: usualand successful. Science. 1987;237 (4811): 143-149.
Öztürk A, Özenç S, Canmemiş S, Bozoğlu, E. Yaşlılık döneminde koruyucu sağlık bakımı. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care. 2016;10(1):33-39
Topbaş M, Can D, Ö. Halk sağlığına giriş. Kaplancıklı A, Z, (Ed.) Halk Sağlığı. Anadolu Üniversitesi T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını No: 3331; 66-91, https://ets.anadolu.edu.tr/storage/nfs/SAG404U/ebook/SAG404U-16V1S1-08-0-1-SV1-ebook.pdf
Subaşı, F. Koruyucu Rehabilitasyon ve Fizyoterapist. Türkiye Klinikleri. 2018;14-18.
Bilir N. Değişen sağlık örüntülerinde halk sağlığı çalışanlarının rolü: Kronik hastalıklar ve yaşlılık sorunları. Toplum Hekimliği Bülteni. 2006; 25(3): 1-6.
Finbarr C, O’Halloran A.M. Tools for Assessing Frailty in Older People: General Concepts. In: Veronese, N. Editors. Frailty and Cardiovascular Diseases Research into an Elderly Population Springer International Publishing; 9-21, 2020.
Özer Ö, Taştan K, Set T, Çayir Y,Şener M. Tıbbi hatalı uygulamalar. Dicle Tıp Dergisi. 2015;42(3), 394-397. doi: 10.5798/diclemedj.0921.2015.03.0597.
Carver, N, Gupta V, Hipskind J. E. Medical error. Stat Pearls Publishing. Treasure Island; 2018.
Kavlak Y. Yaşlanma Sürecinde Fizyoloji ve Yaşam Stili Değişiklikleri. In: Yılmaz İ, editor. Fiziksel Rehabilitasyon. s: 2-53. 2018.
Yanardağ M. Yaşlı Bireylerde Duyusal Değişiklikler ve Çevresel Düzenlemeler. In: Yılmaz İ, editor. Fiziksel Rehabilitasyon. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi; 2016.
Austin P, Ballmer P, Biolo G, Bischoff S.C, et al.Tıp Bölümü. ESPEN’in Klinik Nütrisyonda Tanımlar ve Terminoloji Rehberi. 2017. Available from: http://www.kepan.org.tr/userfiles/ESPEN_Ceviri_tumu.pdf
Hickson M. Malnutrition and Ageing. Postgrad Med J. 2006;82:2-8.
Meriç ÇS, Ayhan NY. Yaşlılarda Evde Sağlık Hizmetleri ve Malnütrisyonun Önemi. Bes Diy Derg. 2017;45:287-93.
Güneş M, Şimşek A, Demirer B. Sarkopenik Yaşlı Bireylerde Dirençli Egzersiz Eğitiminin Etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020;11:494-9..
Karaca E. Evde Bakım Hastalarında Beslenme İlkeleri. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi. 2018;10:23-7.
Abay AR, Çölgeçen Y. Kişisel Bakım ve Beslenme. In: Abay AR, Güngör F, editors. Bakım ve Sosyal Hizmet. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi; 2018.
Ohnishi H, Saitoh S. Obesity and Diabetes Mellitus as Risk Factors for Cardiovascular Disease in the Elderly. In: Washio M, Kiyohara C. Editors. Health Issues and Care System for the Elderly. Springer Singapore;97-106,2019.
Tuna H. Geriatrik Rehabilitasyon, in: Fizyoterapi ve Rehabilitasyon, Ed: Algun C., 3. Baskı, Nobel Tıp Kitapevleri, İstanbul, 2018, s: 303-322.
Okudan N İleri yaşlarda ve Geriatride Egzersiz, in: Egzersiz Fizyolojisi, İstanbul Tıp Kitapevleri, İstanbul, 2019, s: 411-419
Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020; 54:1451–1462.
CDC. Health Benefits of Physical Activity for Adults. 2020. https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/adults/health-benefits-of-physical-activity-for-adults.html
Kırdı N, Abit Kocaman A. Yaşlanma sürecinde ve yaşlılık döneminde egzersizin önemi. Akdemir N, editör. Geriatri ve Gerontolojiye Disiplinlerarası Yaklaşım. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2019. p.32-8.
Kılıç D, Ata G, A. H. Yaşlılık Döneminin Önemli Sağlık Sorunlarından Biri: Düşme ve Düşmeyi Etkileyen Faktörler. Acıbadem Univ Sağlık Bilim Derg. 2021;12:517-23.
Kozak DA, Bahar NT, Ay F, Kılıç B, Özgün Başıbüyük G. Türkiye’de ileri yaştaki yetişkinlerin düşme durumları. Antropoloji. 2021;41:11-20.
Bulgak M, Altın A, Aydın Avcı İ. Yaşlılarda Ev Kazalarının Belirlenmesi ve Ev Kazalarının Önlenmesine Yönelik Çözümlemeleri. SETSCI Conference Proceedings. 2019;4:118-22.
Özen B. Düşme Sonrası Evde Bakım. Aegean J Med Sci. 2018;4:171-5
Uzun N, Şahbaz Y, Tarakçı E. Yaşlılarda Düşmeye Yol Açan Faktörler ve Koruyucu Rehabilitasyon Yaklaşımları. HSP. 2018;5:267-74
Uzun N, Şahbaz Y, Tarakçı E. Yaşlılarda Düşmeye Yol Açan Faktörler ve Koruyucu Rehabilitasyon Yaklaşımları. HSP. 2018;5:267-74.
Altuntaş O, Kayıhan H. Ev Düzenlemelerinin Yaşlıların Yaşam Kalitesine Etkisi. Türk Fizyoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi. 2015;26:1-13.
Su İçi Rehabilitasyon, 2. Baskı, Ed. H. Yücel, Hipokrat Kitabevi, 2021, ISBN 978-605-7874-93-1.
American Geriatrics Society and British Geriatrics Society, Summary of the Updated American Geriatrics Society/British Geriatrics Society Clinical Practice Guideline for Prevention of Falls in Older Persons, 2011; 59: 148-157
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü Erişilebilirlik Kılavuzu. Ed: Çağlayan Gümüş D. 2020. https://www.ailevecalisma.gov.tr/media/54952/erisilebilirlik_kilavuzu.pdf
Altay B, Solmaz T. Sağlıklı Yaşlanma ve Çevre. IV. Uluslar arası Kültür Sempozyumları: Uluslararası Sağlık Toplum ve Kültür Sempozyumu. Amasya-Türkiye.7-10 Mart 2019.
Tamkoç B, Bilgin ÖF. Aktif Yaşlanma Bağlamında Yaş Dostu Kent Kavramı. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, “Erişilebilirlik” Özel Sayısı 2020; 2: 211-226. DOI: 10.21560/spcd.vi.816372
Cankurtaran M. Yaşlılık, yaşlanma mekanizmaları, antiaging ve yaşam tarzı değişiklikleri. 7. Ulusal İç Hastalıkları Kongresi Kongre Kitapçığı. 2005;1-5.
Çırak Y. Sigara Bırakma Sürecinde Pulmoner Rehabilitasyon. Türkiye Klinikleri Fizyoterapi ve Rehabilitasyon - Özel Konular. 2016; 2 (2): 86-94
Çırak Y. Sigara Bırakma Sürecinde Pulmoner Rehabilitasyon. Türkiye Klinikleri Fizyoterapi ve Rehabilitasyon - Özel Konular. 2016; 2 (2): 86-94
Budson, A. E., & Solomon, P. R. Memory Loss, Alzheimer's Disease, and Dementia-E-Book: A Practical Guide for Clinicians. Elsevier Health Sciences. 2021.
Koldaş Z.L.Vaccination in the elderly population. Turk Kardiyoloji Dernegi Arsivi. 2017;45(5), 124-127.
Hara M. Influenza and Influenza Vaccination in Japanese Elderly. In: Washio M, Kiyohara C. Editors. Health Issues and Care System for the Elderly. Springer Singapore; 171-183, 2019.
Elkin N.Yaşlılarda Polifarmasi ve Akılcı İlaç Kullanımına Aile Hekimliği Yaklaşımı. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020; (11): 279-290.
Bozkurt E, Parlar A, Arslan S.O. Yaşlı hastalarda uygunsuz ilaç kullanımının incelenmesi ve polifarmasi varlığı. Adıyaman Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2019; (1): 1254-1266.
Baş G. Geriatrik Bireylerde Polifarmasinin Kognitif Durum ve Günlük Yaşam Aktiviteleri Üzerine Etkileri. İstanbul Medipol Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü. Yüsek Lisans Tezi. İstanbul. 2019.
Soysal P, Smith L, Tan S.G., Capar E, Veronese N,Yang L. Excessive daytime sleepiness is associated with an increased frequency of falls and sarcopenia. Experimental Gerontology. 2021;150, 111364.
Cao X, Gu Y, Fu J, Vu T.Q.C., Zhang Q, Liu L., et al. Excessive daytime sleepiness with snoring or witnessed apnea is associated with handgrip strength: a population-based study. QJM: An International Journal of Medicine. 2019;112(11), 847-853.
Al-Sharman, A,Siengsukon, C.F. Performance on a functional motor task is enhanced by sleep in middle-aged and older adults. Journal of Neurologic Physical Therapy. 2014;38(3), 161-169.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. Türkiye Kalp ve Damar Hastalıkları Önleme Ve Kontrol Programı. Eylem Planı (2015-2020). Ankara 2015. https://tkd.org.tr/TKDData/Uploads/files/Turkiye-kalp-ve-damar-hastaliklari-onleme-ve-kontrol-programi.pdf
Proietti M, Cesari M,Veronese N. Frailty: What Is It? İn:Veronese, N. Editors. Frailty and Cardiovascular Diseases Research into an Elderly Population;1-8, 2020.
Ertan ÜK. Kırılgan Yaşlı Bireylerde Egzersiz Eğitiminin Fonksiyonellik Üzerine Etkisi. Hacettepe Ün. Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2016.
Demurtas J, Ecarnot F, Cernesi S, Solari M, Munoz M. A, Cella A, Comprehensive Geriatric Assessment in Cardiovascular Disease. İn: Veronese, N. Editors. Frailty and Cardiovascular Diseases Research into an Elderly Population; 87-97 2020.
Center for Aging and Population Health, “10 Keys”™ to Healthy Aging Workbook. University of Pittsburg. 2016.
Snyderman D, Haines C, Wender R. Cancer in the Elderly. In: Arenson C, Busby-Whitehead J, Brummel-Smith, K, O'Brien J.G., Palmer M.H., Reichel, W. Editors. Reichel's care of the elderly: Clinical aspects of aging. Cambridge University Press; 2009: 392-41,.
Gürses N. Akciğer Kanserli Hastada Pulmoner Rehabilitasyon. Toraks Cerrahisi Bülteni 2015; 6: 77-82
DeFeo D, Carson SS. Pulmonary Issues in the Elderly. In: Arenson C, Busby-Whitehead J, Brummel-Smith, K, O'Brien J.G., Palmer M.H., Reichel, W. Editors. Reichel's care of the elderly: Clinical aspects of aging. Cambridge University Press; 2009: 221-230.
Saza S. Çevik K. KOAH tanısı almış hastalara uygulanan progresif gevşeme egzersizlerinin yorgunluk ve yaşam kalitesine etkisi. Cukurova Med J 2020;45(2):662-671
Keskin T, Başkurt Z. KOAH Tanılı Yaşlı Bireylerde Pulmoner Rehabilitasyon. CBU-SBED, 2020, 8(1): 157-161
Göktürk M, Okuyan B, Yaşayan G. Yetişkinlerde Yaşlanma Karşıtı Ürün Kullanımının ve Yaşlanma Kaygısının Değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2021; 11(2): 214-220
Göktürk M, Okuyan B, Yaşayan G. Yetişkinlerde Yaşlanma Karşıtı Ürün Kullanımının ve Yaşlanma Kaygısının Değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2021; 11(2): 214-220
Baran E, Bahar Özvarış Ş. Yaşlılık Döneminde Sağlığın Geliştirilmesi. In: Aslan D, Ertem M, editors. Yaşlı Sağlığı: Sorunlar ve Çözümler. 1 ed. Ankara: Palme Yayıncılık; 2012: 25-31.
