ANAZARBOS FRESKLİ ODA MEZARI
Özet
Anazarbos antik kentindeki 1973 yılı nekropol kazılarında Adana Müzesi tarafından gün ışığına çıkarılan freskli oda mezarı, Doğu Kilikya bölgesinde hem duvar resimlerinin varlığı hem de kremasyon defin geleneği açısından bilinen ilk ve tek örneği oluşturmaktadır. Ana kayaya oyulmuş zemin seviyesinin üç metre altında yer alan ve kısa bir dromosa sahip olan bu tek kişilik mezar odasında, pişmiş topraktan yapılmış bir lahit içerisinde merhumeye ait küller, İmparator Commodus dönemine ait bir bronz sikke dahil iki sikke, ayakkabı kösele parçası, bir tutam saç ve lahitle birlikte küresel gövdeli cam bir şişe bulunmuştur. Açık bej sıva üzerine zengin renklerle yapılan duvar resimlerinde cennetsel bir kır bahçesi atmosferi yaratılmıştır. Güney duvarda kaide üzerinde duran mezar sahibi kadının Hermes rehberliğinde ölüler ülkesine götürülüşü betimlenirken, batı duvarda Dionysos, maenad, satyr ve Pan figürlerinden oluşan thiasos alayı ile ölüler bayramı kutlaması sahnelenmiştir. Kuzey duvarda girland taşıyan tavus kuşları, doğu duvarda bereketli toprakları simgeleyen hurma ağacı, keçi ve asma dalları yer alırken, tavanda kırmızı çiçekler arasında apotropaik koruyucu medusa başları resmedilmiştir. Sikke ve cam şişe analojileriyle MS 2. yüzyılın sonu ile MS 3. yüzyılın başına tarihlendirilen bu benzersiz yapı, bölge arkeolojisi ve ölü kültü araştırmalarına son derece önemli katkılar sağlamaktadır.
Referanslar
Akçay 2018 Akçay, T., Olba’da Ölü Kültü, Ankara.
Alföldi-Rosenbaum 1971 Alföldi-Rosenbaum, E., Anamur Nekropolü, Ankara.
Anabolu 1988 Anabolu, M.U., “Batı Anadolu’da Bulunan Demeter ve Khitonien Tanrılar Tapınakları”, Araştırma Sonuçları Toplantısı VI, Ankara, 121-140.
Aygüneş 2006 Aygüneş, F.M., Roma Dönemi Anadolu ve Doğu Akdeniz Mozaik Sanatında Dionysos Betimleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
Barringer 1995 Barringer, J. M., Divine Escorts: Nereids in Archaic and Classical Art, Ann Arbor.
Baumeister 2006 Baumeister, P., “Die Nekropolen von Blaundos - Typologie, Ausgestaltung und Kunsthistorische Einordnung”,A. Filges (yay.) Blaundos, Berichte zur Erforschung einer Kleinstadt im lydisch-phrygischen Grenzgebiet, Istanbuler Forschungen 48, 222-261.
Belson 1980 Belson, J. D., The Medusa Rondanini: A New Look, American Journal of Archaeology 84.3 1980, 373-378.
Boardman 2002 Boardman, J., Kırmızı Figürlü Atina Vazoları, (Çev. Ergin, G.), İstanbul.
Brommer 1940 Brommer, F., Pan im 5. und 4. Jahrhundert v. Chr., Marburger Jahrbuch für Kunstwissenschaft 15, 5-42.
Canlı 2015 Canlı, H., Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Mezar Stellerinde Semboller, Yayınlanmamış Yüksek Linsans Tezi, Mersin.
Cordelia-Eule 2001 Cordelia Eule, J., Hellenistische Bürgerinnen Aus Kleinasten Weibliche Gewanstatuen in Ihrem Antiken Kontext, İstanbul.
Cumont 1922 Cumont, F. V. M., After Life in Roman Paganism, New Haven.
Çakmaklı 2012 Çakmaklı, Ö. D., Karia Bölgesi Roma Dönemi Cam Kap Tipolojisi Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
Çelgin 1990 Çelgin, A. V., Termessos Kenti Nekropolleri, Yayınlanmamış Doktora Tezi. İstanbul.
Çelik 2010 Çelik, A., Adana Müzesi Roma İmparatorluk Dönemi lâhitleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adana.
Çokay-Kepçe 2009 Çokay-Kepçe, S., “Satyros ve Silenos İkonografisi Üzerine Gözlemler”, Navisalvia Sina Kabaağaç’ı Anma Toplantısı 2008, Ed. O. Faruk Akyol, 88-107.
Demir 1996 Demir, A., Antakya;Through The Ages, İstanbul.
Dinç 2012 Dinç, M. “Tralleis Hamamı’ndan Deniz Thiasos’u Tasvirli Kabartmalar”, OLBA XX, 201-244.
Dinç 2016 Dinç, M., “Aizanoi Tiyatrosu’ndan Bir Medusa Başı”, Aizanoi II, Ed. Elif Özer, Ankara, 37-48.
Dinç-Durugönül 2018 Dinç, M. – Durugönül, S., “Sculptural Workshop(s) of Lydia in the Light of Sculptures from Philadelphia and Thyateira”, OLBA XXV, 251-270.
Durugönül 2000 Durugönül, S., “Nagidos’tan (Bozyazı) Bir Diadem”, OLBA III, 135-141.
Durugönül 2011 Durugönül S., “Silifke Müzesi’nden Dionysos-Pan Heykeli ve İki Torso”, ADALYA XIV, 287-296.
Diorio 2010 Diorio, C. A., The Silent Scream of Medusa: Restoring or Re-storying Her Voice, Dissertaiton Doctor of Philosophy, Pacifica Graduate Instiutue.
Ergeç 1995 Ergeç, R., Güney Kommagene Bölgesindeki Antik Dönem Nekropol ve Mezarları, Doktora Tezi, Konya.
Ergeç 2001 Ergeç R., “Anazarbus Antik Kenti ve Nekropolü”, Kilikia: Mekanlar ve Yerel Güçler (MÖ 2. Binyıl-MS 4.Yüzyıl), Uluslararası Yuvarlak Masa Toplantısı Bildirileri, Varia Anatolica XIII, (Ed. E. Jean-A.M. Dinçol), Paris, 389–410. 2001.
Ergeç-Wagner 2018 Ergeç, R.,–Wagner, J., “Doliche ve İuppiter Dolichenus Kutsal Alanında İlk Araştırmalar”, Fırat Kıyısında Tanrı Krallar: Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar (Ed. J. Wagner), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2018.
Ergene 1945 Ergene, S., Türkiye Kuşları, İstanbul.
Erhan 2014 Erhan, F., Antik Çağ Kilikia Sikkelerinde Dinsel Tasvirler, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
Erhan 2015 Erhan, F., “Özel Bir Koleksiyondan Bir Grup Anazarbos Sikkesi”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 24, Sayı 1, 303-320.
Ermiş 2011 Ermiş, Ü. M., “Son Yıllarda Ortaya Çıkarılan Mezar Odaları Işığında İznik Nekropolleri”, TÜBA-AR 14, 123-139.
Ertekin 2005 Ertekin, E., “İlkçağ’da Tarsos Ketencileri ve Ketenleri”, OLBA XI, 155–175.
Ertem 1987 Ertem, H., Boğazköy Metinlerine Göre Hititler Devri Anadolu’sunun Florası, Ankara.
Erten-Yağcı 1993 Erten-Yağcı, E., Başlangıcından Geç Antik Dönem Sonuna Kadar Anadolu’da Cam, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
Furtwängler 1877 Furtwängler, A., Con Rapprezentazione Bacchiche, Annali dell’Instituto di corrispondenza archaeologica 49, 207-211
Girginer 2000 Girginer, K.S., “Tepebağ Höyük (Adaniia) Kizzuwatna Ülkesinin Başkenti miydi?” Efsaneden Tarihe Tarihten Bugüne Adana: Köprübaşı, İstanbul. 70-85.
Grimal 1996 Grimal, P., The Dictionary of Classical Mythology, Massachusetts.
Hayes 1975 Hayes, J. W., Roman and Pre-Roman Glass in the Royal Ontario Museum, Toronto.
Hope 2009 Hope, V. M., Roman Death: The Dying and the Dead in Ancient Rome.
Isings 1957 Isings, C., Roman Glass from Dated Finds, Groningen/Djokarto.
Joyce 1981 Joyce, H., The Decoration of Walls, Ceilings and Floors in Italy in the Second and Third Centuries A.D, Archaeologica 17.
Kaplan 2015 Kaplan, A., Hellenistik ve Roma Dönemi’nde Kilikia Pedias (Çukurova) Yerleşimleri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya.
Karakaya 1991 Karakaya, E., “İzmit’te Bulunan Duvarları Resimli Mezar Odası” Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 10, 51-53.
Karakaya 2004 Karakaya, E., “Geç Roma Erken Bizans Cennetsel Kompozisyonlu Duvar Resimleri”, Palmet V, 123-131.
Kızıl 2017 Kızıl, A., “Antik Dönem Yunan Dünyası’nda Ölüm Kavramı ve Bununla İlgili Bazı Betimler”, Uluslararası Amisos Dergisi, Cilt 2 Sayı 3 2017, 32-65.
Koch 2001 Koch, G., Roma İmparatorluk Dönemi lâhitleri, Çev. Z. Zühre İlkgelen, İstanbul.
Krauskope –Paoletti 1988 Krauskope, I. – Paoletti, O., “Gorgo, Gorgones”, LIMC IV-1-2, München, 285-362.
Laneghan 2009 Laneghan, J. “Kadın Portre Heykelleri/Portrait Statues of Women” Aphrodisias’tan Roma Portreleri/ Roman Protraits of Aphrodisias, ed. Simth R.R.R.-Laneghan J.L., İstanbul.
Lasseur 1922 Lasseur, D. le ‘Mission archéologique a tyr’ Syria, T. 3, Fasc. 1, 1-26.
Lattimore 1976 Lattimore, J., The Marine Thiasos in Greek Sculpture, Los Angeles.
Levi 1947 Levi, D., Antioch Mosaic Pavements, Vol. I , Princeton.
Magie 1950 Magie, D., Roman Rule in Asia Minor to the End of Third Century after Christ I-II, Princeton.
Mercadé 1953 Mercadé, J., “Les trouvailles de la maison dite de l’Hèrmes, à Délos”, Bulletin de Correspondance Hellénique 77, 497-615.
Marquart 1995 Marquart, N., Pan in der Hellenistischen und Kaiserzeitlichen Plastik, Bonn.
Matz 1969 Matz, F., Die dionysischen Sarcophage, Antiken Sarkophagreliefs, 4.2.3, Berlin.
Matz 1975 Matz, F., Die dionysischen Sarcophage, Antiken Sarkophagreliefs, 4.2.4, Berlin.
Minns 1913 Minns, E.H., Scythians and Greeks, Cambridge.
Önal 2007 Önal, M., “Zeugma Freskleri Duvar Resimleri”, Gaziantep Tarih Kültür Dergisi, 28-31.
Özdizbay 2001 Özdizbay, A., Perge Batı Nekropolisi M2 Mezar Yapısı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Özer 2014 Özer, E., “Aizanoi Kuzey Nekropolis 2012 Sezonu”, Aizanoi-1, ed. Elif Özer, Ankara, 25-57.
Öztürk 2010 Öztürk, B., Roma İmparatorluk Çağı Küçük Asyası’nda Dionysos Kültü, İstanbul.
Palagia 1997 Palagia, O., “Initiates in the Underworld”, Sculptors and Sculpture of Caria and the Dodecanese, London.
Parman 1993 Parman, E., “Bizans Sanatında Tavus Kuşu İkonografisi”, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, Güner İnal’a Armağan, Hacettepe Üniversitesi, Ankara. 387- 412.
Pişkin 2007 Pişkin, C., Karia Bölgesi’nde Dionysos Kültü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
Platt 2012 Platt, V., “Framing the dead on Roman sarcophagi”, Anthropology and Aesthetics, 61/62, 213-227.
Powell 2018 Powell, B.B., Klasik Mitoloji, Çev. Sinan Okan Çavuş, İstanbul.
Pfuhl – Möbius 1977 Pfuhl, E.- Möbius, H., Die Ostgriechischen Grabreliefs, Band I, Mainz am Rhein.
Robertson 1993 Robertson, N., “Athens’ Festival of the Wine”, Harvard Studies in Classical Philology Vol.95, 197-250.
Rostovtzeff 1919 Rostovtzeff, M., “Ancient Decorative Wall-Painting”, The Journal of Hellenic Studies, Vol. 39, 144-163.
Sayar 1999 Sayar, M.H., “Kilikya’da Tanrılar ve Kültler”, I. Uluslararası Kilikia Arkeolojisi Sempozyumu Bildirileri, OLBA II (Özel Sayı I.Cilt): 131-154.
Siebert 1990 Siebert, G., “Hermes”, LIMC, V/1, München, 373- 1997
Smith, 1842 Smith, W., A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, London.
Sorakina 1987 Sorakina N.P., “Glass aryballoi (first-third centuries AD) from the northern Black Sea Region”, Journal of Glass Studies 29, 40-46.
Taştemür 2007 Taştemür, E., Klaros Cam Eserleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne.
Taşyürek 1975 Taşyürek, O. A., “1973 Kilikya Araştırma” Türk Arkeoloji Dergisi XXII, 117-125.
Toynbee 1971 Toynbee, J. M. C., Death and Burial in the Roman World, Ithaca-New York.
Turak 2012 Turak, Ö., “An Attic-Type Dionysiac Sarcophagus from Perge”, Adalya 15, 223-245.
Venit 2016 Venit, M .S., Visualizing the Afterlife in the Tombs of Graeco-Roman Egypt, New York.
Von Saldern 1980 V. Saldern, A., Ancient and Byzantine Glass from Sardis, London.
Yağcı 2005 Yağcı, R., “Soli/Pompeiopolis Antik Kenti Liman Kazıları 2003”, Kazı Sonuçları Toplantısı 26/1, Konya, 415-420.
Yaman 2019 Yaman, H., “Death in Zeugma: A Survey of the Tombs”, Anadolu/Anatolia 45, 125-168.
Yılmaz 2019 Yılmaz, B., “Palmiye’nin Sembolik Anlamı ve Antik Dönem Sanatı’na Yansıması”, Doğudan Batıya 70. Yaşında Serap Yaylalı’ya Sunulan Yazılar, ed. A. Erön, E. Erdan, Ankara, 123-138.
Yurtseven 2006 Yurtseven, F., Kilikia-Tarsus’taki Roma Dönemi Mezarına ait Buluntular, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin.
Euripides, Euripides II Trans. A.S. Way, New York, 1929.
Herodotos, Herodot Tarihi, Çev. Müntekin Ökmen, İstanbul, 1991.
Hesiodos, The Homeric Hymns and Homerica, Trans. H.G. Evelyn- White, New York, 1926.
Homeros, İlyada, Çev. Azra Erhat, A.Kadir, Can Yay. İstanbul,1988.
Homeros, Odyseia, Çev. Azra Erhat, A.Kadir, Can Yay. İstanbul, 1998.
Pausanias, Description of Greece Trans. W.H.S. Jones, New York, 1918.