ANAZARBOS DURING THE ABBASID PERIOD
Synopsis
Anavarza (Anazarbos or Aynzarba) is an ancient and fortified castle-city located in the middle of the Çukurova region, which remained under Muslim rule for approximately 325 years (637–962) starting from the early Islamic conquests during the caliphate of Umar. Serving as a buffer and border (Sugūr) zone along the Byzantine frontier during the Rashidun and Umayyad periods, the city was re-established within the administrative framework of Avasim under the Abbasid Caliph Harun al-Rashid and the Khorasanian governor Abu Sulaym Faraj Hadim al-Turki, who strengthened its walls and constructed a grand mosque at its center. During the Abbasid era, alongside Arab tribes, thousands of Turkish soldiers and their families brought from Khorasan and Transoxiana, as well as the Indian-origin Zut community, were settled in the city, establishing a significant Turkish and Muslim presence in the region long before 1071. As an Arabic-speaking city, Anavarza evolved into a prominent scientific and cultural hub, producing renowned physicians, Hadith scholars, jurists, and poets. However, as Abbasid authority weakened in the mid-10th century, Byzantine attacks intensified; in 962 (351 AH), a 160,000-strong army commanded by Byzantine Emperor Nikephoros II Phokas invaded the city, massacring the population and destroying its infrastructure, thereby ending 325 years of Muslim administration.
References
Adday Şer. Siirt Vakayinamesi: Doğu Süryani Nasturi Kilisesi Tarihi. Çev. Celal Kabadayı. İstanbul: Yaba Yayınları, 2002.
Aksarâyî, Kerimeddin Mahmud b. Muhammed el- (öl. 720/1320). Selçuki Devletleri Tarihi (Müsâmeretü’l-Aḫbâr). Çev. M. Nuri Gençosman. Ankara 1943.
Atalay, Besim, Divân-ı Lügati’t-Türk Tercümesi. 3 cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1986.
Avcı, Casim. “Sugūr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 2009. 37/473-474.
Bar Hebraeus, Gregory Ebü’l-Ferec Yuhanna İbnü’l-ʻİbrî (öl. 685/1286). Ebü’l-Ferec Tarihi. Çev. Ömer Rıza Doğrul. 2 cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
Başkumandan Simbat Vekâyinâmesi (951-1354). Çev. Hrant D. Andreasyan. y.y. 1946 (fotokopi nüshadır).
Belâzürî, Ahmed b. Yahya Cabir el- (öl. 279/892). Ensâbü’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr-Riyâd Ziriklî. 13 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996; Fütûḥu’l-büldân. Nşr. Ömer Enîs et-Tabbâʻ. Beyrut: Müessesetü’l-Meʻârif, 1987; T. Ülkelerin Fetihi. çev. Mustafa Fayda, İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
Cahen, Claude. Osmanlılar’dan Önce Anadolu‘da Türkler. çev. Yıldız Moran. İstanbul: E Yayınları, 1979.
Câhız, Ebû Osman ʻAmr b. Baḥr el- (öl. 255/859). Hilafet Ordusunun menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri. Çev. Ramazan Şeşen. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1988.
Cevherî, Ebû Nasr İsmâ’îl b. Hammâd el- (öl. 400/1009). es-Sıḥâḥ. Thk. Ahmed Abdulğafûr ‘Attâr, 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-ʽİlm li’l-Melâyîn, 1987.
Cöhce, Salim. “Ermenistan’ın Tarihi Coğrafyası ve Ermeniler”. Tarihte Türkler ve Ermeniler İlkçağ & Ortaçağ. Ankara: TTK Yayınları, 2014, 1/1-14.
Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. 3 cilt. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2007.
Demirci, Mustafa. “Abbâsiler Döneminde Adana ve Çukurova’nın İskânı ve İslamlaştırılması”. Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu Bildirileri Kitabı. 17-19 Nisan 2015 Adana. 1 (2016), 309-324.
Demirkent, Işın. “Herakleios”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul 1998, 17/210-215; “Misis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul 2005, 30/178-181.
Ebû Nu‘aym el-İsfehânî, Ahmed b. Abdillah (öl. 430/1038). Ḥilyetü’l-evliyâ. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
Ebü’l-Fidâ, İmâdeddîn İsmail b. Ali (öl. 732/1331). el-Muḫtasar fî Târîḫi’l-Beşer. 4 cilt. Kahire: el-Matbaʻatü’l-Huseyniyyeti’l-Mısrıyye, 1907.
Ergin, Gürkan. Anadolu’da Roma hâkimiyeti direniş ve düzen. İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Muhammed b. Ya’kûb el- (öl. 817/1415). el-Kāmûsü’l-Muḥît. Thk. Muhammed Nu’aym el-’Arkasûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
Gökhan, İlyas. “Türkiye Selçukluları İle Kilikya Ermenileri Arasındaki Siyasi İlişkiler”. NEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Nevşehir, 1 (2012), 70-108.
Halîfe b. Hayyât (öl. 240/854-855). Kitâbü’ṭ-ṭabaḳât. Thk. Ekrem Diyâ el-Ömerî. Bağdat: Matbaʻatü’l-ʻÂnî, 1967.
Hatalmış, Ali. Anadolu’nun Fetih ve İslamlaşma Tarihi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020.
Hatîb el-Bağdâdî, Muhammed b. Ali (öl. 463/1071). Târîḫu Bagdâd. Thk. Beşşâr ʻAvvâd Maʻrûf. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
Himyerî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdilmünʻim el- (öl. 727/1327). er-Ravżü’l-miʻtâr fî ḫaberi’l-aktâr. Thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1984.
İbn Asâkir, Ali b. el-Hasen b. Hibetullah b. Abdullah ed-Dımaşkī (öl. 571/1175). Târîḫu Medîneti Dımaşk. Thk. Muhibbüddîn Ebû Sa‘îd Ömer b. Garâme el-‘Amravî. 80 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995-2000.
İbn Fâris, Ebü’l-Huseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ (öl. 395/1004). Muՙcemü’l-lüga. Thk. Züheyr Abdülmuhsin Sultân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyeddin Abdurrahman b. Muhammed (öl. 808/1406), Kitâbu’l- ʻİber ve Divânü’l-Mübtedei ve’l-Haber fî Eyyâmi’l-ʻArab ve’l- ʻAcem ve’l-Berber (Tarîh). Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1996.
İbn Havkal, Ebü’l-Kāsım en-Nisibî. 10. Asırda İslâm Coğrafyası (Sûretü’l-Arz). Çev. Ramazan Şeşen, (İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2014.
İbn Hurdazbih, Ebü’l-Kāsım Ubeydullah b. Abdullah (öl. 300/912). Yollar ve Ülkeler Kitabı (Kitabu’l-Mesâlik ve’l-Memâlik). Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmail b. Şihâbuddîn (öl. 774/1372). el-Bidâye ve’n-nihâye. Thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1997-1999, T. Büyük İslâm Tarihi İbn Kesîr. Çev. Mehmet Keskin. 13 cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (öl. 276/889). Kitâbü’l-Meârif. Beyrut 1970.
İbn Manzûr, Ebü’l-Fażl Muhammed b. Mükerrem (öl. 711/1311). Lisânü’l-ʻArab. 15 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.; Muḫtasaru Târîḫi Dımaşk. Thk. Rûhiyye en-Nehhâs vd. 31 cilt. Dımaşk 1984.
İbn Saʻîd el-Magribî, Ebü’l-Hasen Ali b. Mûsâ (öl. 685/1336). Kitâbü’l-Cugrâfyâ. Nşr. İsmail el-ʻArabî. Beyrut: Manşûrâtü’l-Mektebi’t-Ticârî, 1970.
İbn Tagriberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemaleddin Yusuf b. Tagriberdî (öl. 874/1469). en-Nücûmu’z-Zâhire. Nşr. M. Hüseyin Şemseddin, Beyrut 1992.
İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm (öl. 728/1328). Câmiʻu’l-Mesâil. Thk. Muhammed Azîz Şems. 8 cilt. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid, h.1422-1432.
İbnü’l-‘İmâd, Abdülhay b. Ahmed el-Hanbelî (öl. 1089/1679). Şezerâtü’z-Zeheb fî Aḫbâri men Zeheb. Thk. Abdülkâdir el-Arnaût-Mahmûd el-Arnaût. 11 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986-1993.
İbnü’l-ʽAdîm, Ebü’l-Kasım Kemaleddin Ömer b. Ahmed (öl. 660/1262). Zübdetü’l-Haleb min tarîḫi Haleb. Thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dâru’l-Kütübi’l-ʽArabî, 1997.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemaleddin Abdurrahman b. Alî el-Bağdâdî (öl. 597/1201). el-Muntazam fî Tariḫi’l-Ümem ve’l-Mülûk. Thk. Muhammed Abdülkadir Atâ-Mustafa Abdülkadir Atâ. 19 cilt. Beyrut 1992.
İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ebü’l-Hasen (öl. 630-1232). el-Kâmil fi’t-târîḫ. Thk. Ebü’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî-Muhammed Yûsuf ed-Dekkâk. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987-2003, (T. İslâm Tarihi İbnü’l-Esîr el-Kâmil fi’t-Târîh Tercümesi). 12 cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1986.
İbnü’l-ʻİmâd, Abdülḥay b. Ahmed el-Ḥanbelî (öl. 1089/1679). Şezerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. Thk. Abdülḳādir el-Arnaûṭ-Mahmûd el-Arnaûṭ. 11 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986-1993.
İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Sirâceddîn Ömer b. el-Muzaffer (öl. 852/1448). Ḫarîdatü’l-ʻAcâib ve Ferîdetü’l-Garâib. Thk. Enver Mahmûd Zennâtî. Kahire: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 2008.
İdrîsî, Muhammed b. Muhammed b. Abdullah b. İdris el-Hüseynî el- (öl. 560/1165). Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâki’l-Âfâk. Beyrut Dâru ʻÂlemi’l-Kütüb, h. 1406.
İstahrî, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed el-Fârisi el-Kerhî (öl. 346/957). el-Mesâlikü’l-Memâlik. Leiden: Matbaʻatü’l-Berîl 1927.
Kalkaşendî, Ebü’l-Abbas Şehâbeddin Ahmed b. Ali b. Ahmed el- (öl. 821/1418). Nihâyetü’l-Ereb fî Maʽrifeti Ensâbi’l-ʻArab. Thk. İbrahim el-Ebyârî. Beyrut 1980.
Subḥu’l-Aʻşâ fî Ṣinâʻati’l-İnşâ. Nşr. Muhammed Hüseyin Şemseddin- Nebil Halid el-Hatib- Seyyid Ali Nabit. Beyrut 1987.
Karaarslan, Nasuhi Ünal. “Hamdânîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 1997, 15/446-447
Kaşgarlı, Mehlika Aktok. Ermeni Tabi Kilikya Baronluğu. Ankara: Proses Yayınları, 1990.
Kazvinî, Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd el- (öl. 682/1283). Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-ʽİbâd. Beyrut: Daru Sadır, ts.
Kudâme b. Ca‘fer, Ebü’l-Ferec el-Kâtib el-Bağdâdî (ö. 337/948). el-Ḫarâc ve ṣınâʻatü’l-Kitâbe. Thk. Muhammed Hüseyn ez-Zebîdî. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1981.
Küçük, Raşit. “Abdullah b. Mübârek”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul TDV Yayınları, 1988, 1/122-124.
Kütübî, Muhammed b. Şâkir b. Ahmed ed-Dârânî ed-Dımeşkî el- (764/1363). Fevâtü’l-Vefâyât. Thk. İhsan Abbas. 5 cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1983.
Kütük, Abdurrahman. Bir zamanlar Kozan. Adana: Ekrem Matbaası, 2010.
“Anavarza Efsaneleri”, Kozan Sevdası Tarih Kültür Sanat Eğitim ve Edebiyat Dergisi. 2/4 (2008), 38-39.
Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir el- (öl. 355/966). Kitâbü’l-Bed’ ve’t-târîḫ. 6 cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, ts.
Makrîzî, Ebü’l-Abbas Takiyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir el- (öl. 845/1442), es-Sülûk, Kitâbü’s-Süluk li-Maʻrifeti Düveli’l-Mülûk, Nşr. Muhammed Mustafa Ziyâde. 4 cilt. Kahire: Lecnetü’t-Telif ve’t-Terceme, 1970-1973.
Mango, Cyril. Bizans yeni Roma İmparatorluğu. Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: YKY Yayınları, 2008.
Menbicî, Agapius b. Kostantin. el-Münteḫabu min-Târîḫi’l-Menbicî. Haz. Ömer Abdüsselam et-Tedmurî. Trablus: Dâru’l-Mansûr, 1986.
Morrison, Cécile. Bizans dünyası Doğu Roma İmparatorluğu 330-641. Fransızcadan çev. Aslı Bilge. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
Murtazâ ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyż Muhammed b. Muhammed (öl. 1205/1791). Tâcü’l-ʻarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. Thk. Komisyon. Kuveyt: et-Türâsü’l-Arabî, 1965-2001.
Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed en- (159/776), Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb, Thk. Müfîd Kumeyha. 33 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2004.
Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. TTK Yayınları. Ankara 2011.
Önder, Ali Tayyar. Türkiye’nin Etnik Yapısı. 16. Baskı. İstanbul: Fark Yayınları, 2007.
Runciman, Steven, Haçlı Seferleri Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. Ankara, 1992.
Safedî, Ebû Said Ebü’s-Safâ Salâhaddîn Halîl b. İzzeddin b. Aybeg es- (764/1363), el-Vâfî bi’l-Vefeyât. Thk. Ahmed el-Arnaût, Türkî Mustafâ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
Sallâbî, Ali Muhammed. ed-Devletü’l-Ümeviyye ʻavâmilü’l-izdihâr ve tedâʻiyâtü’l-inhiyâr. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʻrife, 2008.
Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-(310/922). Târîḫu’t-Taberî. Thk. Muhammed Ebü’l-Fażl İbrahim. 11 cilt. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, ts.
Taxier, Charles. Küçük Asya tarihi III, coğrafyası ve arkeolojisi. Çev. Ali Suat. Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, 2002.
Tezcan, Mehmet, “İran Armeniası (Pers Armenia)”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, c. I, ss. 149-182.
Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes: an English translation of anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813). With introduction and notes by Harry Turtledove. (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1982.
Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa et- (öl. 279/892). Sünenü’t-Tirmizî. Thk. Ahmed Muhammed Şâkir vdğ. 5 cilt. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matba‘ati Mustafâ el-Bâbî, 1962-1977.
Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
Tutar, Âdem, “XIX. Yüzyılın Sonlarında Kozan Sancağında Müslümanlar ve Gayrimüslimler”, Dini Araştırmalar, Mayıs-Ağustos 2002, c. V, S. 13, ss.149-163.
Urfalı Meteos Vekâyinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Çev. Hrand D. Andreasyan. Notlar Edouard Dulaurer, Mükrimin Halil Yinanç. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
Vasiliev, Aleksandr Aleksandroviç. Bizans İmparatorluğu Tarihi. Çev. Arif Müfit Mansel. Ankara, 1943.
Yaʻḳūbî, İbn Vâżıh Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İshâk el- (öl. 284/897). Târîḫu’l-Ya’kūbî. Thk. Abdülemîr Mühennâ. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-ʻA’lemî, 2010.
Yaḳūṭ el-Ḥamevî, Şehâbeddin Ebû Abdullah (626/1228). Muʽcemü’l-Büldân, Beyrut: Dâru’s-Sadır, 1977.
Yıldız, Hakkı Dursun. “Avâsım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
Yılmaz, Saim. “Tarsus’un Müslümanlar Tarafından Fethi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 10/1 (2010), 87-103.
Yiğit, İsmail. “Kınnesrîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul: TDV Yayınları, 2002, 25/419-420.
Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz ez- (öl. 748/1348). el-ʻİber fî Haberi men Gaber. Thk. Muhammed es-Saʻîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1985.
Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. Thk. Şu‘ayb el-Arnaût vdğ.. 25 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982-1988.
Târîḫu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîr ve’l-A‘lâm. Thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 cilt. Beyrut Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1986-2000.
Zeydan, Corci. İslam Uygarlıkları Tarihi (Târîḫu’t-temedüni’l-İslâmî. Çev. Nejdet Gök. 2. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.