OSMANLI DÖNEMİ’NDE ANAVARZA KENTİNİN KAMULAŞTIRILMASI VE ÇİFTLİKAT-İ HÜMÂYÛNUN KURULMASI
Özet
1865 yılında gerçekleştirilen Fırka-i İslahiye reformlarıyla yeniden Osmanlı idaresine alınan Çukurova ve Anavarza bölgesi, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sanayileşen Avrupalı devletlerin sömürge rekabetine, ham pamuk arayışlarına ve Ermeni çiftliklerinin hızla artışına sahne olmuştur. Bu gelişmeler, güvenlik kaygıları ve stratejik riskler doğrultusunda, resmiyette Osmanlı ordusunun binek hayvanı ihtiyacını karşılama gerekçesi öne sürülerek 1896 yılında Sultan II. Abdülhamid Döneminde Anavarza, Mercimek ve Adalı merkez olmak üzere toplam 1.100.000 dönümlük miri arazi kamulaştırılmış ve Çiftlikat-ı Hümâyûn kurulmuştur. Bu kamulaştırmanın arka planındaki temel amaçlar; bölgedeki yabancı nüfuzunu dizginlemek, asayişi tesis etmek ve Anavarza antik kentinin yağmalanmasını engellemektir. İlerleyen süreçte Maliye Nezaretine devredilen çiftlik arazileri, devletin içinde bulunduğu ekonomik kriz ve liberal politikalar nedeniyle 15 Nisan 1912 tarihinde 75 yıllığına bir Fransız şirketine kiralanmıştır. Fakat bu anlaşma Osmanlı bürokrasisinde ciddi tartışmalar yaratmış, bölge halkının gösterdiği sert tepki ve direniş sebebiyle Fransız şirketi bölgede istediği faaliyetleri yürütememiştir. Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin Fransa'nın karşı bloğunda yer almasıyla sözleşme tamamen iptal edilmiştir. Günümüzde bu devasa arazinin 42.830 dönümlük kısmı TİGEM bünyesinde devlet işletmesi olarak kullanılmakta, geri kalan bölümü ise bölge halkı tarafından işlenmektedir.
Referanslar
Küçük, 2015 Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 2015.
Kütük 2004 Abdurrahman Kütük, Kozanoğulları Tarihi, Adana 2004.
Kozanoğlu 1983 Abdurrahman Münir Kozanoğlu, Kozanoğulları, İstanbul1983.
Çamurdan 1973 Ahmet Cevdet Çamurdan, Kozanı Tanıyalım. Ankara1973.
Ahmet Cevdet Paşa 1980 Ahmet Cevdet Paşa, Maruzat, (hazırlayan Yusuf Halaçoğlu), İstanbul 1980.
Ahmet Cevdet Paşa 1991 Ahmet Cevdet Paşa, Tezakir, TTK Yayınları, Ankara1991.
Yalman 1993 Ali Rıza Y alman, Cenupte Türkmen Oymakları, cilt:2, Kültür ve Turizm bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
Bilgili 1993 Ali Sinan Bilgili, Tarsus Sancağı ve Tarsus Türkmenleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
Gould 1973 Andrew Gordon Gould, Pashas and Brigans, Ottomon Provincal Reform and İmportatant on The Nomanic Tribes of Southern Anatolia (1840- 1885) Los Angelos 1973.
Seyfeli 2015 Canan Seyfeli, Ermeni Kilise Merkezi Acmiatzin, Nisan 2015.
Yurtsever 1983 Cezmi Yurtsever, Kilikya Kilisesi, İstanbul 1983.
Texier 2002 Charles Texier. 2002. Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, 3 Cilt (Çev: A. Suut, Latin Harflerine Aktaran: K.Y. Kopraman, Sadeleştiren M, Yıldız), Ankara 2002.
Sümer 1992 Faruk Sümer, Oğuzlar, İstanbul1992.
Sümer1991 Faruk Sümer, Çukurova Tarihine dair araştırmalar, D.T.C.F. Tarih Dergisi, sayı:1, Ankara 1991, ss.1-87.
Kafesoğlu 1980 İbrahim Kafesoğlu, Eski Türk Dini, Ankara1980.
Onar 2000 Mustafa Onar, Saimbeyli, Saimbeyli, Adana 2000.
Ormanıan 95 Malachıa Ormanıan, The Church of Armenia, (Translated from French by G. Mancar Gregory), Second English Edition, A.R.Mowbray, London 1995.
Boratay 2000 Pertev Naili Boratay, İzahlı Halk Şiiri Antolojisi. Boratav Arşivi’nden 1. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, 2000.
Tatar 2015 Özcan Tatar, XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Çukurova’da Aşiretlerin Eşkıyalık Olayları ve Aşiretlerin Yerleşmesi (1691-1750), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Elazığ 2015, basılmamış doktora tezi.
Halaçoğlu 1991 Yusuf Halaçoğlu, XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin yerleştirilmesi, Ankara 1991.
Halaçoğlu 1979 Yusuf Halaçoğlu, XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis ( Kozan) Sancağı, Tarih Dergisi, sayı.27, İstanbul1979, ss.824-862.
Halaçoğlu 1973 Yusuf Halaçoğlu, Fırka-i İslahiye ve Yapmış Olduğu İskân, Tarih Dergisi sayı: 27, İstanbul 1973, ss.1-20.
Kurt 2015 Yılmaz Kurt, “XVI. Yüzyılda Çukurova’da Oğuz Boyları” Oğuzlar: Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Editörler: Tufan Gündüz, Mikail Cengiz, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Ankara 2015, ss. 671-686.
Kemal 2017 Yaşar Kemal, Demirciler Çarşısı Cinayeti (Akçasazın Ağaları 1), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2017.
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi
BOA. , İ. , MVL. : 546/24529.
BOA. , İ., MMS. : 30/1267, Vrk.1-2- 3–4.
BOA. , İ. , MVL. : 538/24169.
BOA. , İ. , MVL. : 546/24529
BOA. , Y.EE. : 35/13.
BOA. Y. 18-530-13