ANAVARZA KALESİ THE CASTLE OF ANAVARZA
Synopsis
Adana'nın Kozan ilçesine bağlı Dilekkaya Köyü sınırlarında, Anavarza Antik Kenti'nin doğusunda 230 rakımlı kayalık tepe üzerinde yer alan Anavarza Kalesi, bulunduğu topoğrafik yapıya uygun inşa edilmiş son derece stratejik bir savunma mimarisidir. Tarihi MÖ 1. yüzyılda Tarkondimotos dönemiyle başlayan ve MS 18'de Roma topraklarına katılan kale; Roma, Bizans, Arap, Haçlı, Cilicia Ermeni Krallığı ve Memlûk hâkimiyetlerini yaşamış, 1375 yılında Memlûklerin eline geçmesinin ardından zamanla terk edilmiştir. Kalenin batısı dik kayalıklarla, eğimli güney ve doğusu ise kuleli surlarla korunmuş; güney kayalıkları lahit atölyesi ve nekropol olarak kullanılmıştır. Mimari açıdan üç temel bölümden oluşan kalenin 6,40 hektarlık birinci bölümünde kışla, üç nefli bazilikal planlı Ermeni Kralları Kilisesi, şapel, yedi kule, beş sarnıç ve iki ana giriş kapısı yer almaktadır. İkinci bölümde kral ve yöneticilerin ikametine ayrılan, 1188 tarihli kitabeye sahip üç katlı kule (Donjon) bulunur. Üçüncü bölümde ise odalar kompleksi, depolar, altı sarnıç, şapel ve kuleler mevcut olup kuzey alt kısımda iki ilave avlu yer almaktadır. Yapımda tepedeki kalker kayalardan üretilen kesme ve moloz taşlar ile sarnıçlarda tuğla malzeme kullanılmıştır. Bölgedeki diğer kalelerle haberleşme imkânı sunan yapı, doğal savunma imkânları, dönemeçli giriş koridorları ve sınırlı sayıdaki kabartma süslemeleriyle öne çıkan Kilikya kalelerinin özgün bir örneğidir.
Located within the borders of Dilekkaya Village in the Kozan district of Adana, on a rocky hill at an altitude of 230 meters to the east of the ancient city of Anazarbos, Anavarza Castle is a strategic defensive architecture built in accordance with the site's topography. Dating back to the 1st century BC during the reign of Tarkondimotos and incorporated into Roman territory in 18 AD, the castle witnessed Roman, Byzantine, Arab, Crusader, Cilician Armenian Kingdom, and Mamluk rule before being abandoned after falling to the Mamluks in 1375. While the western side of the castle is protected by steep cliffs, its sloping southern and eastern sides are fortified with towered walls, and the southern limestone rocks were utilized as a sarcophagus workshop and necropolis. Architecturally divided into three main sections, the first section covering 6.40 hectares contains barracks, a three-nave basilican Church of the Armenian Kings, a chapel, seven towers, five cisterns, and two main entrance gates. The second section houses a three-story tower (Donjon) featuring an inscription dated 1188, which was likely allocated for the residence of the king and rulers. The third section contains a complex of adjacent rooms, storerooms, six cisterns, a chapel, and towers, alongside two additional courtyards located at the lower northern end. Construction primarily utilized ashlar and rubble stone quarried from local limestone, while brick was employed in cisterns. Offering visual communication with other regional fortresses, the structure stands out as a unique example of Cilician castles with its natural defensive capabilities, winding entrance corridors, and limited relief ornamentation.
References
Abu’l-Farac 1999 Abu’l-Farac G., Abu’l Farac Tarihi, (Çev. Ö. Rıza Doğrul) C.I, Ankara.
Bahadır 2016 Bahadır, G. “Antakya Haçlı Prensliği ile Kilikya Ermeni Baronluğu Arasındaki İlişkiler (1098-1130)”, Akademisyen Yay. C.I, Adana, 403-419.
Buyruk 2011 Buyruk H., Sis’i (Kozan) Akdeniz’den Kapadokya’ya Bağlayan Kervanyolu Kaleleri, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum.
Buyruk 2019 Buyruk H., Adana Kalelerindeki Dini Yapılar, Akademisyen Yay. Ankara.
Ceylan 2016 Ceylan, A., “Osmaniye İli Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar”, Tarihte Adana ve Çukurova, C.I, Akademisyen Yay., Adana 2016, 63-90.
Çamurdan 1973 Çamurdan A. C., Kozan’ı Tanıyalım, Önder Matbaası, Ankara.
Dagron 1987 Dagron G. F., Inscription de Cıllicıe, Paris..
Edwards 1987 Edwards R. W., The Fortificiations of Armenian Clicia, Washington.
Ersan 2016 Ersan, M., “I. Haçlı Seferi Sürecinde Çukurova”, Tarihte Adana ve Çukurova, Akademisyen Yay. C.I, Adana, 393-401
Gough 1952 Gough M., “Anazarbus”. Anatolien Studies.(2) Ankara, 85–150.
Fedden - Thomson 1957 Fedden R. -Thomson J., Crusader Castles, Londra.
Frleey 2008 Frleey J.,Türkiye Uygarlıklar Rehberi 4 Akdeniz kıyıları, (Çev. Tuncay Birkan, Gürol Koca, Aslı Biçen) İstanbul.
Hellenkemper 1976 Hellenkemper, H. H., Burgen Der Kreuzrıtterzeit in der Grafschft Edessa Und im Königreich Kleinarmenien, Bonn.
Hild-Hellenkemper1990 Hild, F, – Hellenkemper, H., (1990). Tabula Imperıl Beyzantine 5 Kılıkien und Isaurıen Teıl 1 Wien
Langlois 1861 Langlois,V., Voyage Dans la Cilicie et Dans Les Montagnes Du Taurus Execute Pendant Les Annees 1852–1853, Paris.
Molin 2001 Molin K., Unknown Crusader Castles, London.
Nicolle – Hook 2004 Nicolle, D.-Hook, A., Crusader Castels in The Holy Land 1097–1192, London.
Runicman 1986 Runicman, S., Haçlı Seferleri Tarihi, C.I, (Çev. Fikret Işıltan), TTK. Yay., Ankara
Stein 1949 Stein, E., Histoire du Bas Empire II. De la disparition de I’empire d’occdent a la mort de Justinien (476–565), Paris-Brüksel-Amsterdam.
Ünal-Girginer 2007 Ünal, A. – Girginer, S. Kilikya-Çukurova, İlk Çağlardan Osmanlılar Dönemi’ne Kadar Kilikya’da Tarihi Coğrafya, Tarih ve Arkeoloji, İstanbul.