Hocalı Soykırımı’ndan 7 Haziran 1992 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerine Kadar Azerbaycan’daki Siyasi Çalkantılar
Özet
Büyük Selçuklu döneminden itibaren Türk hâkimiyetinde bulunan Karabağ bölgesi, Çarlık Rusyası'nın 1828 Türkmençay ve 1829 Edirne antlaşmaları sonrasında uyguladığı demografik politikalar nedeniyle Azerbaycan ile Ermenistan arasında tarihî bir ihtilaf alanı haline gelmiştir. 1988 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde yeniden tırmanan Dağlık Karabağ sorunu, 25-26 Şubat 1992 tarihlerinde Ermeni güçlerinin 366. Rus Motorize Alayı desteğiyle gerçekleştirdiği ve 613 masum sivilin öldürüldüğü Hocalı Soykırımı ile trajediye dönüşmüştür. Katliamı engelleyememek ve bir milli ordu kuramamakla suçlanan Cumhurbaşkanı Ayaz Muttalibov, Azerbaycan Halk Cephesi ve halkın yoğun protestoları sonucu 6 Mart 1992'de istifa etmek zorunda kalmıştır. İstifanın ardından cumhurbaşkanlığı vekilliğine Yakup Memedov getirilmiş, ancak 9 Mayıs'ta Şuşa'nın düşmesi üzerine komünistlerin kontrolündeki Yüksek Sovyet, 14 Mayıs'ta Muttalibov'u yasadışı bir şekilde yeniden göreve getirerek 7 Haziran seçimlerini iptal etmiştir. Bu darbe girişimine yanıt veren Ebulfez Elçibey liderliğindeki Halk Cephesi, halkı sivil direnişe çağırarak parlamento ve başkanlık sarayını ele geçirmiş ve Muttalibov iktidarını tamamen devirmiştir. Siyasi krizlerin ve Laçın'ın işgal edilmesinin gölgesinde 7 Haziran 1992'de düzenlenen ilk demokratik seçimleri oyların %59,4'ünü alan Ebulfez Elçibey kazanarak Azerbaycan'ın yeni cumhurbaşkanı olmuştur. Söz konusu çalışma, Hocalı Soykırımı'ndan 7 Haziran 1992 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerine kadar geçen süreçte Azerbaycan'da yaşanan siyasi çalkantıları, askeri yenilgileri ve yönetim değişikliklerini tarihî kaynaklar ve basın verileri ışığında ele almaktadır.
The Nagorno-Karabakh issue, whose historical roots trace back to the demographic policies implemented by Tsarist Russia after the 1828 Turkmenchay and 1829 Edirne treaties, became a historic area of dispute between Azerbaijan and Armenia in a region under Turkish dominance since the Great Seljuk era. Escalating again during the dissolution of the Soviet Union in 1988, the Nagorno-Karabakh problem turned into a tragedy with the Khojaly Massacre on February 25-26, 1992, carried out by Armenian forces with the support of the 366th Russian Motorized Regiment, resulting in the murder of 613 innocent civilians. Accused of failing to prevent the massacre and build a national army, President Ayaz Muttalibov was forced to resign on March 6, 1992, following intense protests by the Azerbaijani Popular Front and the public. Following his resignation, Yakub Mammedov became acting president; however, amid the deepening crisis after the fall of Shusha on May 9, the communist-dominated Supreme Soviet illegally reinstated Muttalibov on May 14 and canceled the June 7 elections. Responding to this coup attempt, the Popular Front led by Abulfaz Elchibey called for civil resistance, seized the parliament and presidential palace, and completely ousted Muttalibov. In the shadow of political crises and the occupation of Lachin, Abulfaz Elchibey won the first democratic elections held on June 7, 1992, with 59.4% of the vote, becoming Azerbaijan's new president. This study examines the political turmoil, military defeats, and administrative changes in Azerbaijan from the Khojaly Massacre to the June 7, 1992 Presidential Elections through historical sources and media reports.
Referanslar
Arcayürek, C. (16.05.1992). Kutu İçinde Kutu. Cumhuriyet.
Arslan, A. A. (14.05.1992). ABD’nin Bakü Büyükelçisi Finn: Azerbaycan’da iç harp çıkabilir. Türkiye.
Arvas, M. (06.03.1992). Karabağ’da askerler saf değiştiriyor. Türkiye.
Arvas, M. (07.03.1992). Muttalibov istifa etti. Türkiye,
Arvas, M. (08.03.1992). Azeriler karşı harekâtta. Türkiye.
Arvas, M. (09.03.1992). Ermenilerin gözü korktu. Türkiye.
Avrasya ile yakın ilişki. (04.05.1992). Cumhuriyet.
Azerbaycan yönetimi sertleşiyor. (08.03.1992). Cumhuriyet.
Azerbaycan 7 Haziran’da Cumhurbaşkanını seçecek. (27.03.1992). Türkiye.
Azerbaycan Halk Cephesi Başkan Yardımcısı açıklama yaptı. (17.05.1992). Türkiye.
Azerbaycan’da muhalefet tam demokrasi istiyor. (10.03.1992). Türkiye.
Azeri gençler feryat ediyor bize silah gönderin. (14.03.1992). Türkiye.
Azeri milletvekillerince ihlal edildiği iddia edilen Kars Anlaşmasına yakın takip. (26.03.1992). Milliyet.
Azeri ve Ermeni liderler İran’da bugün buluşuyor. (07.05.1992). Milliyet.
Bakü yönetimi çöktü. (07.03.1992). Cumhuriyet.
Bakü’de Bayram. (17.05.1992). Türkiye.
Başlamış, C. (11.05.1992). Muttalibov içten vuruyor. Milliyet.
Başlamış, C, Beşiroğlu, R. (10.05.1992). Karabağ düştü: Memmedov Türkiye ve İran'dan yardım istedi. Milliyet.
Başlamış, C, Beşiroğlu, R. (13.05.1992). Karabağ, Azerbaycan’ı karıştırdı. Milliyet.
Başlamış, C, Beşiroğlu, R. (14.05.1992). Bakü’de iç savaş korkusu. Milliyet.
Başlamış, C, Beşiroğlu, R. (15.05.1992). Muttalibov yeniden başkan. Milliyet.
Başlamış, C, Beşiroğlu, R. (16.05.1992). Darbeye karşı darbe. Milliyet.
Başlamış, C. (09.06.1992). Halk Cephesi lideri Azerbaycan başkanı. Milliyet.
Batur, N. (01.03.1992). Karabağ’da savaş Bakü’de kavga. Milliyet.
Batur, N. (03.03.1992). Azerbaycan karışabilir Ayaz Muttalibov’un koltuğu tehlikede. Milliyet.
Batur, N. (06.03.1992). Azerbaycan’da iç savaş tehlikesi. Milliyet.
Batur, N. (07.03.1992). Bakü’de beklenen iç politik patlama oldu: Muttalibov istifa etti. Milliyet.
Batur, N. (21.04.1992). Azerbaycan cumhurbaşkanlığı için 11 aday yarışacak. Milliyet.
Batur, N. (11.05.1992). Karabağ’da Ermeni stratejisi. Milliyet.
Berber, A. T. (17.05.1992). Bakü’de bayram Laçin’de kan. Cumhuriyet.
Berber, A. T. (18.05.1992). Ermeniler Laçin’i yakıyor. Cumhuriyet.
Berber, A. T. (20.05.1992). Azerbaycan’a yeni başkan: Kamberov. Cumhuriyet.
Beşiroğlu, R. (25.02.1992). Muhalefet Muttalibov’un istifasını istedi. Milliyet.
Beşiroğlu, R. (06.03.1992). Bakü’de iktidar kavgası. Milliyet.
Beşiroğlu, R. (10.03.1992). Ağır silahları ele geçirmek için Ermenistan’daki füze üstünü bastılar. Milliyet.
Beşiroğlu, R. (13.03.1992). İmdat Ağdam düşüyor. Milliyet.
Beşiroğlu, R. (28.04.1992). Ziyaret öncesi Bakü karışık. Milliyet.
Beşiroğlu, R. (12.05.1992). Şuşa’nın düştüğü kesinleşti: Bakü kan ağlıyor. Milliyet.
Bila, F. (04.05.1992). Türkeş Demirel’in sözcüsü mü. Milliyet.
Bülbül, A. (25.04.1992). Azerbaycan Halk Cephesi lideri iddialı konuştu: Cumhurbaşkanlığı seçimini kazanırım. Türkiye.
Çetin yine Bakü’de. (05.03.1992). Milliyet.
Çınar, Y, Beşiroğlu, R. (12.03.1992). Halk Cephesi Muttalibov’u devirmeyi başardı ama yeni yönetimden endişeli. Milliyet.
Dağlık Karabağ’da kanlı çarpışmalar. (13.03.1992). Cumhuriyet.
Demirel Bakü’de halka hitap edecek. (26.04.1992). Türkiye.
Dünya Müslüman katliamına seyirci Şuşa’da göğüs göğüse savaş. (10.05.1992). Türkiye.
Elçibey en güçlü aday. (18.05.1992). Türkiye.
Ermeniler Şuşa’yı topa tuttu. (09.05.1992). Türkiye.
Ermenistan Karabağ İlhak ediyor. (11.05.1992). Milliyet.
Halk Cephesi kaygılı. (29.02.1992). Milliyet.
Halk Cephesi Azerbaycan’da duruma hâkim. (16.05.1992). Türkiye.
Halk Cephesi lideri Elçibey duruma hâkim. (17.05.1992). Türkiye.
İsa Kamberov Parlamento Başkanı oldu. (19.05.1992). Türkiye.
Kabaklı, S. (12.04.1992). Azerbaycan cumhurbaşkanı adayı ile telefon röportajı. Türkiye.
Karabağ Katliamı. (08.03.1992). Milliyet.
Karabağ’da şehit olan Azerilerden 30’u daha törenle toprağa verildi.(04.03.1992). Türkiye.
Laçin düştü. (19.05.1992). Türkiye.
Laçin düştü. (19.05.1992). Cumhuriyet.
Laçin’de büyük çatışma. (17.05.1992). Türkiye.
Laçin’de kanlı çarpışmalar. (18.05.1992). Türkiye.
Mustafa, E. (15.05.1992). Azerbaycan karıştı. Türkiye.
Muttalibov istifa etti. (07.03.1992). Türkiye.
Muttalibov’a karşı gösteri hazırlığı. (01.03.1992). Türkiye.
Pala, E. (09.06.1992). Seçim Azerilerin moralini artırdı. Cumhuriyet.
Parlamento Halk Cephesinin talebini reddetti. (27.03.1992). Milliyet.
Öge Golt, H. (16.05.1992). Bakü Notları. Cumhuriyet.
Öztürkmen, Ö. (05.05.1992). Elçibey mi Memedov mu?. Türkiye.
Şuşa’da sokak savaşı. (10.05.1992). Cumhuriyet.
Tayyar, Ş. (08.05.1992). Azerbaycan’da iç savaş korkusu. Milliyet.
Tayyar, Ş. (13.05.1992). Azerbaycan’da darbe girişimi. Milliyet.
Üç Gün Yas. (29.02.1992). Türkiye.
Yönetime suçlama. (04.03.19929. Milliyet.
Yüzlerce şehit veren Karabağ mücahitleri ant içtiler kurtaracağız. (11.05.1992). Türkiye.
Acaloğlu, A. (2021). Karabağ Sorununu Tarihi Arka Planı ve Kronolojisi. Haydar Çakmak (Ed.), Dünden Bugüne Karabağ Sorunu içinde (9-31). Ankara: Yenisey Yayıncılık.
Ahmedov, E. (2017). Ermenistan’ın Etnik temizlik, Soykırım ve Saldırganlık Politikasının Aşamaları. Cavid Kasımlı, İsa Arslan (Der.), Azerbaycan ve Dağlık Karabağ üzerine Analizler içinde (73-86). İstanbul: Gündoğan Yayınları.
Aslanlı, A. (2015). Karabağ Sorunu ve Türkiye Ermenistan İlişkileri. Ankara: Berikan Yayınevi.
Attar, A. (2005). Karabağ Sorunu Kapsamında Ermeniler ve Ermeni Siyaseti. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Aydemir, Ş. S. (1972). Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, (3). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Cabbarlı, H. (2021). Ermenistan Cumhuriyeti’nin Dağlık Karabağ Politikası. Haydar Çakmak (Ed.), Dünden Bugüne Karabağ Sorunu içinde (33-114). Ankara: Yenisey Yayıncılık.
Dinç, M. E. (2021). Kûtü’l Amâre’nin Muzaffer Komutanı Halil Kut Paşa. (İkinci baskı). İstanbul: Kronik Yayınları.
Ekici, Y. (2020). Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve Gürcistan’ın Bu Birliğin Üyesi Olmasındaki Yeri. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (15). 158-168. DOI: 10.46400/uygur.732972
İbadov, A. (2007). Azerbaycan Dış Politikasında Dağlık Karabağ Sorunu ve Ermeni Sorunu: Çözümler, Öneriler. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir.
Kara, A. (2012). Turgut Özal ve Türk Dünyası. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
Keykurun, N. (1998). Azerbaycan İstiklal Mücadelesinden Hatıralar (1905-1920). Ankara: İlke Yayınları.
Mehmetov, İ. (2009). Türk Kafkası’nda Siyasi ve Etnik Yapı, Eskiçağlardan Günümüze Azerbaycan Tarihi. Ekber N. Necef, Şamil Necefov (Türkçe Yay. Haz.), İstanbul: Ötüken Yayınları.
Nesibli, N. L. (2021). Rusya’nın Karabağ Siyaseti. Haydar Çakmak (Ed.), Dünden Bugüne Karabağ Sorunu içinde (131-142). Ankara: Yenisey Yayıncılık.
Seyyidova, S. (2014). Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’ı İlhak Siyaseti (1988-1994). Cavid Kasımlı, Ertan Efegil (Der.), Dağlık Karabağ Üzerine Yazılar içinde (119-137). İstanbul: Gündoğan Yayınları.
Şıhaliyev, E. A. (2004). Kafkasya Jeopolitiğinde Rusya, İran, Türkiye Rekabeti ve Ermeni Faktörü. Ankara: Natürel Yayınları.
Şimşir, B. N. (2011). Azerbaycan. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
Tosik Dinç, F. (2015). Ahıska Türkleri (1800-1921). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Elazığ.
Yeşilot, O. (2008). Türkmençay Antlaşması ve Sonuçları. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (36). 187-199.
Yıldız Özkahraman, D. (2015). Hocalı Soykırımı. İstanbul: Togan Yayıncılık.
