Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadis Ayrıştırmasının Usûl Cihetinden İmkânsızlığı
Özet
Bu çalışmada, İslam hukuk tarihinde Kûfe (Irak) ve Medine (Hicaz) merkezli olarak ortaya çıkan fukahanın Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadis şeklinde ayrıştırılmasının usûl yönünden imkânsız ve hatalı olduğu savunulmaktadır. Hadislere itibar etme, reye başvurma, lafızcı veya gayeci yorum metodunu benimseme ve farazî fıkıhla meşgul olma hususlarında bu iki ekol arasında iddia edildiği gibi temel usûl farklarının bulunmadığı delilleriyle ortaya konulmaktadır. Ebû Hanîfe ve Kûfe fakihlerinin sahih hadis varken kendi reylerini üstün tuttukları yönündeki ithamların asılsız olduğu, Ehl-i Hadis kabul edilen fakihlerin de gerektiğinde reyle ictihad etmekten çekinmediği belirtilmektedir. İki bölge arasındaki fıkhî farkların gerçek sebepleri ise dilin farklı anlamalara açıklığı, alimlerin şahsiyet ve çevre farkları, Kûfe'nin karmaşık, çok kültürlü sosyo-politik ortamı, coğrafi şartlar ve müctehidlerin zann-ı gâliblerine tâbi olma zorunluluğu ile açıklanmaktadır. Sonuç olarak, hadis ve reyin birbirinin zıddı değil tamamlayıcısı olduğu vurgulanmakta; yanlış önyargılara yol açan Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadis sınıflandırması yerine Ehl-i Hicaz ve Ehl-i Irak adlandırmasının kullanılması, Ehl-i Hadis tabirinin ise sadece muhaddisler için tercih edilmesi önerilmektedir.
In this study, it is argued that differentiating early Islamic jurists centered in Kufa (Iraq) and Medina (Hejaz) as Ahl al-Ra'y and Ahl al-Hadith is methodologically impossible and incorrect. It is demonstrated with evidence that there are no fundamental methodological differences between these two schools in terms of relying on hadiths, employing ra'y (legal opinion), adopting literalist or teleological interpretation methods, and engaging in hypothetical jurisprudence. The accusations claiming Abu Hanifa and Kufa jurists favored their own opinion over sound hadiths are groundless, and jurists considered part of Ahl al-Hadith also did not hesitate to perform ijtihad through ra'y when necessary. The real reasons behind the legal differences between the two regions are explained by the open-ended nature of language, individual personality and environmental differences among scholars, Kufa's complex socio-political environment, geographical conditions, and the obligation of mujtahids to act upon their prevailing conjecture. Consequently, it is emphasized that hadith and ra'y are complementary rather than contradictory; instead of the classification of Ahl al-Ra'y and Ahl al-Hadith which creates false prejudices, using the designations Ahl al-Hejaz and Ahl al-Iraq is proposed, while reserving the term Ahl al-Hadith exclusively for traditionists.
Referanslar
Abdülmecid, A. M. (1399/1979). El-İtticâhâtü’l-fıkhıyyeh ‘ınde ashâbi’l-hadîs fi’l karni’s-sâlisi’l-hicrî. Mektebetü’l-Hancî.
Askalânî, İ. H. (1415). El-İsâbe fî temyizi’s-sahâbe (C. 1-8). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Bağdâdî, H. (t.y.). Şerafü ashâbi’l-hadîs. Dâru İhyâi’s-Sünneti’n-Nebeviyye.
Bağdâdî, H. (1408). Nasihatü ehli’l-hadîs. Mektebetü’l-Menâr.
Bağdâdî, H. (1421). El-Fakîh ve’l-mütefakkih (2. bs, C. 1-2). Dâru İbni’l-Cevzî.
Bârhama, A. M. A. (2021). Ta’sîlü’l-fıkhi’l-iftirâdî. Mecelletü Külliyeti’ş-Şerîa ve’l-Kânûn, 1 (23), 639-678.
Beyhakî, E. B. (1390/1970). Menâkıbü’ş-Şâfiî (C. 1-2). Mektebetü Dâri’t-Türâs.
Buhârî, A. (t.y.). Keşfu’l-esrâr şerhu Usûli’l-Bezdevî (C. 1-4). Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî.
Buhârî, M. b. İ. (1423/2002). El-Câmi‘u’s-sahîh. Dâru İbn Kesîr.
Çiftçi, M. H. (2021). Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadisin Fıkhî Yaklaşımları. Nizamiye Akademi Yayınları.
Damîriyye, O. C. (1417/1996). Medhal li-dirâseti’l-akîdeti’l-İslâmiyye (2. bs). Mektebetü’s-Sevâdî.
Dârimî, A. b. A. (1412/2000). Müsnedü’d-Dârimî (Sünen) (C. 1-4). Dâru’l-Muğnî.
Dû, H. (2022). El-İftirâd fi’l-fıkh ve devruhû fî dabtı ahkâmi’n-nevâzil ve binâi’l-meleketi’l-fıkhiyye. Mecelletü Abhâs, 19, 155-177.
Ebû Dâvûd. (1430/2009). Sünen (C. 1-7). Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
el-Hasen, H. B. (1997). El-İctihâd bi’r-ra’y fî medraseti’l-Hicâz el-fıkhiyye. Mektebetü’z-Zehrâ’.
Erdem, M. (2006). Ehl-i Sünnet Fıkıh Mezheplerinin Hadis ve Rey Ekolü Olarak Sınıflandırılmasına Eleştirel Bir Bakış. Dini Araştırmalar, 8 (24), 73-106.
Eş‘arî, E. H. (1400/1980). Makâlâtü’l-İslâmiyyîn (3. bs). Dâru Franz Steiner.
Ferrâ, E. Y. (1410/1990). El-Udde fî usûli’l-fıkh (2. bs, C. 1-5).
Fullânî, S. b. M. (t.y.). Îkâzu himemi üli’l-ebsâr li’l-iktidâ bi-seyyidi’l-muhâcirîn ve’l-ensâr. Dâru’l-Ma‘rife.
Hacvî, M. b. el-Hasen. (1416/1995). El-Fikru’s-sâmî fî târîhi’l-fıkhi’l-İslâmî (C. 1-2). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Haçkalı, A. (2003). Ehl-i Hadis-Ehl-i Rey Ayrışması Fıkhî mi, İtikâdî mi? İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 2, 59-68.
Hâdimî, N. b. M. (1998). El-İctihâdü’l-makâsıdî (C. 1-2). Vizârâtü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye (Kitâbü’l-Ümme Dizisi).
Hârizmî, M. b. A. (1409/1989). Mefâtîhu’l-ulûm (2. bs). Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
Humeydân, H. b. A. (1412/1992). el-Medârisü’l-fıkhiyye fî asri’t-tâbiîn ehlü’l-hadîs ve ehlü’r-ra’y: Kırâah nakdiyye fî merâci‘i târîhi’l-fıkhi’l-İslâmiyyi’l-hadîse. Mecelletü Câmiati Melik Suûd, 4 (1), 71-126.
İbn Akîl, E. V. (1420/1999). El-Vâdıh fî usûliʾl-fıkh (C. 1-5). Müessesetüʾr-Risâle.
İbn Hazm. (1405/1984). En-Nübzetü’l-kâfiye fî ahkâmi usûli’d-dîn. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
İbn Kayyım M. b. E. (1411/1991). İʿlâmu’l-muvakkiʿîn ʿan Rabbi’l-ʿâlemîn (C. 1-4). Daru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
İbn Kuteybe. (1992). El-Me‘ârif (2. bs). Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmme.
İbn Kuteybe. (1419/1999). Te’vîlü muhtelifi’l-hadis (2. bs). el-Mektebü’l-İslâmî.
İbnü’l-Mufaddal. (t.y.). Kitabü’l-erba‘în. Advâu’s-Selef.
İbnü’n-Nedîm. (1417/1997). El-Fihrist (2. bs). Dâru’l-Ma‘rife.
İsfahânî, E. N. (1394-1974). Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ (C. 1-10). Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
İsferâyînî, Ş. b. T. (1403/1983). Et-Tebsîr fi’d-dîn ve temyîzi’l-firkati’n-nâciye ani’l-firakı’l-hâlikîn. Âlemü’l-Kütüb.
Kâdî Iyâd. (1419/1998). Şerhu Sahihi Müslim (İkmâlü’l-mu‘lim bi-fevâidi Müslim) (C. 1-8). Dâru’l-Vefâ.
Kılıçer, M. E. (1994). Ehl-i Rey. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 10, ss. 520-524).
Koçinkağ, M. (2017). Re’y ve Hadis: Fıkıh Düşüncesinde İlk Yöntemsel Ayrışmanın Edebî Kaynaklarına Dâir Bir Analiz [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
Kurtubî, M. b. A. (1384/1964). El-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân (2. bs, C. 1-20). Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye.
Mâlik b. Enes. (1985). El-Muvatta’. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Mâlikî ve Fâtıma Lunis, D. (2020). El-Fıkhu’l-iftirâdî ‘ınde’l-Mâlikiyye [Yüksek Lisans Tezi]. Câmiatü Ahmed Dirâye.
Mutâva‘ah, A. N. (2021). Er-Ra’y ve’l-hadîs beyne medraseteyi’l-Hicâz ve’l-Irâk fi’l-karni’s-sânî ve’sâlisi’l-hicrî. Mecelletü Külliyeti’ş-Şerî’a ve’l-Kânûn, 23 (2), 1569-1604.
Müslim. (t.y.). El-Müsnedü’s-sahîh (C. 1-5). Dâru İhyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî.
İbn Abdilber, N. (1414/1994). Câmi‘u beyâni’l-‘ilm ve fadlihî (C. 1-2). Dâru İbni’l-Cevzî.
Öğüt, S. (1994). Ehl-i Hadis. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 10, ss. 508-512).
Özşenel, M. E. (1999). Sünnet ve Hadîsi Değerlendirmede ve Anlamada Ehl-i Rey-Ehl-i Hadis Yaklaşımları ve İmâm Şeybânî [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
Serahsî, Ş. (1418/1997). Usûlüʾs-Serahsî (C. 1-2). Dâru’l-Maʿrife.
Serrâc, M. b. İ. (1423/2002). Müsnedü’s-Serrâc. İdâratü’l-Ulûmi’l-Eseriyye.
Silefî, E. T. (t.y.). El-Meşîhatü’l-Bağdâdiyye (Mahtût) (C. 1-35).
Şahyar, A. (2011). Ehl-i Hadîs ve Ehl-i Re’y İhtilafları (İbn Ebî Şeybe ve Ebû Hanife Örneği). Akdem Yayınları.
Şehristânî, E. F. (t.y.). El-Milel ve’n-Nihal (C. 1-3). Müessesetü’l-Halebî.
Şeybânî, M. b. H. (1403). El-Hücce alâ ehli’l-Medîne (2. bs, C. 1-4). Âlemü’l-Kütüb.
Temîmî, T. b. A. (t.y.). Et-Tabakâtü’s-seniyye fî terâcimi’l-Hanefiyye (C. 1-4). Dâru’r-Rifâî.
Tûfî, N. (1407-1987). Şerhu Muhtasari’r-Ravda (C. 1-3). Müessesetü’r-Risâle.
Tirmizî. (1395/1975). Sünen (2. bs, C. 1-5). Mektebetü Mustafa el-Bâbî el-Halebî.
Urmevî, S. (1408/1988). Et-Tahsîl mine’l-mahsûl (C. 1-2). Müessesetü’r-Risâle.
Zehebî, E. A. M. (1408). Menâkıbu’l-İmâm Ebî Hanîfe ve sâhibeyhi (3. bs). Lecnetü İhyâi’l-Meârifi’n-Nu‘mâniyye.
Zehebî, E. A. M. (1427/2006). Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’ (C. 1-18). Dâru’l-Hadis.
