ORTAÇAĞ’DA ANAZARBA İÇİN YAŞANAN HÂKİMİYET MÜCADELELERİ
Özet
Orta Çağ kroniklerince "Yeni Truva" olarak adlandırılan Anazarba antik kenti; güçlü kalesi, verimli toprakları ve stratejik konumu nedeniyle dönemin en kilit yerleşimlerinden biridir. Roma İmparatorluğu devrinde M.S. II. ve III. yüzyıllarda en görkemli ve ihtişamlı dönemini geçiren şehir, Roma'nın ikiye bölünmesinin ardından Doğu Roma (Bizans) hâkimiyetinde kalmış ve M.S. 408 yılında Cilicia Secunda eyaletinin başkenti ilan edilmiştir. M.S. VIII. ve IX. yüzyıllarda Müslüman Arap akınlarının Çukurova bölgesine ulaşmasıyla Bizans ile İslâm dünyası arasında önemli bir hudut ve tampon bölge haline gelmiş; Harun er-Reşid, Mu'tasım ve Mütevekkil gibi Abbasi halifeleri tarafından yeniden inşa ettirilerek müstahkem bir yapıya kavuşturulmuştur. X. yüzyılda Hamdanî hükümdarı Seyfü'd-devle'nin büyük harcamalarla imar ettiği kent, Bizans, Abbasiler ve Mısır yönetimleri arasında sürekli el değiştirmiştir. XI. yüzyıldan itibaren Anadolu'ya gelen Selçuklu Türkleri, Haçlı orduları ve Ermeniler arasındaki çetin hâkimiyet mücadelelerinin odak noktası haline gelen Anazarba, 1080 yılından itibaren kurulan Kilikya Ermeni Baronluğu'nun başkenti olmuştur. XIV. yüzyılda Memlûklerin bölgeyi ele geçirerek kentin surlarını ve mimari yapılarını tahrip etmesi, bölgede yaşanan şiddetli depremlerle birleşince şehir stratejik önemini yitirmiş ve nüfusu azalarak küçük bir kasabaya dönüşmüştür. XV. yüzyılda Osmanlı Devleti idaresine katılan Anazarba, günümüze kadar ulaşan zengin ve çok kültürlü tarihi mirasıyla öne çıkmaktadır.
Referanslar
Abû’l Farac 1987 Gregory Abû’l-Farac, Abû’l Farac Tarihi, I-II, Çev. Ömer Rıza Doğrul, TTK, Ankara.
Akkuş Yiğit 2011 Akkuş Yiğit Fatma, Memlûkler Döneminde Çukurova, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
Anna Kommena 1996 Anna Kommena, Alexiad, Çev. Bilge Umar, İnkılap Kitabevi, İstanbul.
Anonim Süryani Kroniği 2019 Anonim Süryani Kroniği, I. ve II. Haçlı Seferleri, Çev. İlhan Aslan, Post Yayınevi, İstanbul.
Anonim Vekayiname 2005 Anonim Vekayiname, I. ve II. Haçlı Seferleri Vekayinamesi, Çev. Vedii İlmen, Yaba Yayınları, İstanbul.
Azîmî 2006 Azîmî, Azîmî Tarihi, Çev. Ali Sevim, TTK, Ankara.
Belâzurî 2013 Belâzurî, Fütuhu’l Bûldân, Trc. Mustafa Fayda, Siyer Yayınları, İstanbul.
Buyruk 2014 Buyruk, H., “Gertrude Bell’den Günümüze Fotoğraflarla Anavarza”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Erzurum, Sayı 33, 176-215.
Buyruk 2016 Buyruk, H., “Konumu, Geçmişi ve Kimliği ile Anavarza, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Ordu, Sayı, 6, 695-710.
Buyruk 2018 Buyruk, H., “Anavarza Antik Kentinin Bizans Surları”, Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Ordu, 299-311.
Cahen 1940 Cahen, C., La Syrie du Nord A L’epoque des Croisades Et la Principaute Franque D’antioche, Librairie Orientaliste, Paul Geuthner, Paris.
Çelik 2020 Çelik Mehmet Yusüf, Memlûkler Döneminde Antakya (1268-1516), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Nevşehir.
Erhan 2015 Erhan, F., “Özel Bir Koleksiyondan bir Grup Anazarbos Sikkesi”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt. 24, Sayı.1, Adana, (ss.303-320).
Demirci 2016 Demirci Mustafa, “Abbasiler Döneminde Adana ve Çukurova’nın İskânı ve İslamlaştırılması”, Tarihte Adana ve Çukurova, Cilt I, Editör: Yılmaz Kurt-M. Fatih Sansar, Akademisyen Kitabevi, Adana 2016, (ss. 309-324).
Durukan 2016 Durukan Murat, “Anazarbus AEGEAI ve Tarsus Kentlerinin Ticaret Yollarıyla Bağlantısı”, Tarihte Adana ve Çukurova, Cilt I, Editör: Yılmaz Kurt-M. Fatih Sansar, Akademisyen Kitabevi, Adana 2016, (ss. 127-135).
Gorigos Senyörü Hetum 1946 Gorigos Senyörü Hetum, Vekayiname, çev. H.D.Andreasyan, İstanbul.
Grigor 2012 Grigor Aknerli, Okçu Milletin Tarihi, 2. Baskı, Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
Gough M. 1952 Gough, M., “Anazarbus”, Anatolien Studies, Ankara, 85-150.
Gökhan-Çelik Gökhan-Çelik, İlyas-Mehmet Yusüf, “Harun Reşid ve Oğulları Döneminde Adana ve Çevresi (786-842)”, Tarihte Adana ve Çukurova, Cilt I, Editör: Yılmaz Kurt-M. Fatih Sansar, Akademisyen Kitabevi, Adana 2016, (ss.325-352).
Hançer 2016 Hançer, E., “Kilikya Ermeni Prensliğinin İkinci Başkenti Anavarza”, Adalya, Antalya, Sayı, 19, 281-312.
Heinz Halm 1993 Heinz Halm, Tübinger Atlas des Vorderen Orientes (TAVO) der Universitat Tübingen.
Hellenkemper 1970 Hellenkemper, H., “Die Stadtmavern von Anazarbos “Ayn Zarba” Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft, Sayı, 7, 71-79.
Hellenkemper 1976 Hellenkemper, H., “Burgen Der Kreuzrıtterzeit i der Grafschft Edessa Undim Königreich Kleinarmenien, Bonn, 191-201.
Honigmann 1970 Honigmann, E., Bizans Devleti’nin Doğu Sınırı, Trc. Fikret Işıltan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
Ioannes Kinnamos 2001 Ioannes Kinnamos, Historia, Çev. Işın Demirkent, TTK, Ankara.
İbn Bibî 1996 İbn Bibî, el-Evamirü’l Ala’iyye fi’l Umuru’lAla’iyye, Cilt II, Haz. Mürsel Öztürk, Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
İbn Havkal 2017 İbn Havkal, Sûrat El-Arz, Trc. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, İstanbul.
İbn Havkal 1992 İbn Havkal, Kitabü Suretü’l-arz, Dâr Mektebetü’l-hayat, Beyrut.
İbn Kalânisî 2015 İbn Kalânisî, Zeyl Târih-i Dımaşk, Çev. Onur Özatağ, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
İbnü’l-Adîm 1988 İbnü’l-Adîm, Bugyetü’t-taleb fi târîhi Haleb, Cilt I, Dârü’l-Fikr, Neşr. Suhayl Zakkar, Beyrut.
İbnü’l Esîr 1991 İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, VIII, Bahar Yayınları, Çev. Ahmet Ağırakça, İstanbul.
İstahri 2019 İstahri, Mesâlikü’l-Memâlik, Çev. Murat Ağarı, Ayışığı Kitapları, İstanbul.
Koca 2015 Koca, S., Anadolu Beylikleri Tarihi, Berikan Yayınevi, 3. Baskı, Ankara.
Koca 2017 Koca, S., “Osmanlılardan Önce Çukurova’nın (Çukurâbâd) Siyasî Durumu”, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Sayı, 2, 25-53.
Kopraman 1971 Kopraman Kâzım Yaşar, el-Aynî’nin Ikdu’l-Cumân’ında XV. Yüzyıla ait Anadolu Tarihi ile ilgili Kayıtlar, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
Kudame İbn Cafer 2018 Kudame İbn Cafer, Kitabü’l Harac, Çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, İstanbul.
Lemerle 2013 Lemerle, P., Histoire de Byzance, Çev. Galip Üstün İletişim Yayınları, 6. Baskı, İstanbul.
Leo the Deacon 2005 Leo the Deacon, The History Leo the Deacon, Translated by Alice-Mary Talbot and Dennis F. Sullivan, Dumbarton Oaks Trustess for Harvard Universty, Washington D. C.
Merçil-Sevim 1995 Merçil-Sevim, E. A., Selçuklu Devletleri Tarihi, TTK, Ankara.
Minorsky 2008 Minorsky V., Hudûdü’l-‘Âlem Mine’l-Meşrik ile’l-Magrib, Çev. Abdullah Duman- Murat Ağarı, Kitabevi Yayınları, İstanbul.
Miskeveyh 2016 Miskeveyh, Tecâribü’l-Ümem, Trc. Kıvameddin Burslan, TTK, Ankara.
Molin 2001 Molin K. Unknown Crusader Castles, New York-London.
Niketas Khoniates 1995 Niketas Khoniates, Historia, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara.
Ostrogorsky 2011 Ostrogorsky, G., Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan 7. Baskı, TTK Ankara.
Özaydın 2009 Özaydın, A., “Seyfüddevle el-Hamdanî” DİA, XXXVII, İstanbul, 35-36.
Özbey- Saban 2019 Özbey- Saban, V. D., “Unesco Dünya Miras Listesine Doğru Anavarza Antik Kenti”, İstanbul Üniversitesi Yayınevi, Art-Sanat Dergisi, İstanbul, Sayı, 11, 299-324.
Ramsay 1960 Ramsay W. M., Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Çev. Mihri Pektaş, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
Runciman I. 1989 Runciman S., Haçlı Seferleri Tarihi, I, Fikret Işıltan, TTK, 2. Baskı, Ankara.
Shaı Har-El 2019 Shaı Har-El, Ortadoğu’da Hâkimiyet Mücadelesi, Osmanlı-Memlûk Savaşı 1485-1491, Çev. Gül Çağalı Güven, Alfa Tarih Yayınevi, İstanbul.
Sıbt İbnü’l Cevzi 2011 Sıbt İbnü’l-Cevzî, Mirʿâtu’z-zamân fi târîhi’l-aʿyân’da Selçuklular, Terc. Ali Sevim, TTK, Ankara.
Simbat 1946 Simbat, Başkumandan Simbat Vekayinâmesi, Çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul.
Solmaz 2002 Solmaz S., “Danişmendliler”, Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, VI, Ankara.
Şahin-Altunkasa 2020 Şahin-Altunkasa Y.D., M.F., Antik Kentlerin Oluşum Kurgularının Analiz Edilmesinde Kullanılan Coğrafi, Sosyo-Kültürel ve Tarihsel Belirleyiciler: Anavarza Örneği, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Adana, Cilt 29, Sayı, 1, 68-83.
Taberî 1985 Taberî, Tarihu’l-Rusul ve’l Muluk, Trc. Franz Rosenthal State Universty of New York Press, XXXVIII, New York.
Turan 2011 Turan Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Ötüken Yayınevi, 11. Baskı, İstanbul.
Umar 1993 Umar B., Türkiyedeki Tarihsel Adlar, İstanbul.
Urfalı Mateos 2000 Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi ve Papaz Grigor’un Zeyli, Çev. Hrant D. Andreasyan, TTK, Ankara.
Vahram 1946 Vahram, Vahram Vekayinamesi, (Kilikya Kralları Tarihi), çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul.
Vardan Vartabet 1937 Vardan Vartabet, Türk Fütuhatı Tarihi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, Milli Mecmua Basımevi, İstanbul.
Willermus Tyrensis 2016 Willermus Tyrensis, Historia Rerum in Portibus Transmarinis Gestarum, Çev. Ergin Ayan, Ötüken Yayınevi, İstanbul.
Willermus Tyrensis 2018 Willermus Tyrensis, Historia Rerum in Partibus Transmarinis Gestarum, II, Çev. Ergin Ayan, Gece Kitaplığı, Ankara.
Yahyâ b. Said el-Antâkî 1990 Yahyâ b. Said el-Antâkî, Tarihu’l-Antâkî, Neşr. Ömer Abdullah Tedmuri, Lübnan.
Yâkut el-Hamevî 1977 Yâkut el-Hamevî, Mu’cem el-Bûldân, Dâr-Sadr, Byrut.
Yinanç 2013 Yinanç M. H., Türkiye Tarihi Selçuklular Devri, I, TTK, Ankara.
Yörükhan 2013 Yörükhan Y. Z., Ortaçağ Müslüman Coğrafyacılarından Seçmeler, Ötüken Yayınevi, 2. Baskı, İstanbul.