KOZANOĞULLARI VE FIRKA-İ İSLAHİYE DÖNEMİNDE ANAVARZA
Özet
Osmanlı Devleti’nin XVII. ve XVIII. yüzyıllarda yaşadığı uzun savaşlar ve Celali İsyanları’nın yayılması sonucu Çukurova bölgesinde otorite zayıflayarak hâkimiyet yerel derebeylere geçmiş, bu yapıların en güçlüsü olan Kozanoğulları Beyliği Anavarza ve çevresini yaklaşık yüz elli yıl boyunca tahakküm altına almıştır. Kozanoğulları’nın kanun tanımaz, baskıcı yönetimi, vergi ödememesi ve bölgedeki asayişsizlik yüzünden Anavarza terkedilmiş, tarım yapılamaz bir harabe haline gelmiş ve yerli nüfus bölgeyi boşaltmıştır. Tanzimat Dönemi’nde merkezileşme siyaseti izleyen Osmanlı yönetimi; devlet otoritesini yeniden kurmak, vergi ile asker alımını sağlamak ve kargaşayı sonlandırmak amacıyla 1865 yılında sivil komiserliğini Ahmet Cevdet Paşa’nın, askeri komutanlığını Derviş Paşa’nın yürüttüğü Fırka-i İslâhiye ordusunu bölgeye sevk etmiştir. Gerçekleştirilen etkili propaganda, askeri kuşatma ve stratejik adımlar neticesinde Kozanoğulları beyleri teslim alınmış, aile üyeleri ülkenin farklı bölgelerine sürülerek beyliğin hâkimiyetine son verilmiştir. Ardından konar-göçer Türkmen aşiretleri zorunlu olarak yerleşik hayata geçirilip yeni köy ve kasabalar kurulmuş; ancak bu yapıların inşaatında Anavarza antik kentinin taşlarının kullanılması tarihi kentin ağır şekilde tahrip edilmesine neden olmuştur. Yaklaşık iki yüz yıllık bir aradan sonra bölgede güvenliğin sağlanmasıyla Anavarza ve çevresi yeniden yerleşime ve verimli tarıma açılmış, Osmanlı salnamelerinde "asar-ı atike" olarak anılan kentin tarihi önemi kavranarak bölgeye bir devlet çiftliği ile antik kente kışla inşa edilmiştir.
Referanslar
Küçük, 2015 Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara 2015.
Kütük 2004 Abdurrahman Kütük, Kozanoğulları Tarihi, Adana 2004.
Kozanoğlu 1983 Abdurrahman Münir Kozanoğlu, Kozanoğulları, İstanbul1983.
Çamurdan 1973 Ahmet Cevdet Çamurdan, Kozanı Tanıyalım. Ankara1973.
Ahmet Cevdet Paşa 1980 Ahmet Cevdet Paşa, Maruzat, (hazırlayan Yusuf Halaçoğlu), İstanbul 1980.
Ahmet Cevdet Paşa 1991 Ahmet Cevdet Paşa, Tezakir, TTK Yayınları, Ankara1991.
Yalman 1993 Ali Rıza Y alman, Cenupte Türkmen Oymakları, cilt:2, Kültür ve Turizm bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
Bilgili 1993 Ali Sinan Bilgili, Tarsus Sancağı ve Tarsus Türkmenleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
Gould 1973 Andrew Gordon Gould, Pashas and Brigans, Ottomon Provincal Reform and İmportatant on The Nomanic Tribes of Southern Anatolia (1840- 1885) Los Angelos 1973.
Seyfeli 2015 Canan Seyfeli, Ermeni Kilise Merkezi Acmiatzin, Nisan 2015.
Yurtsever 1983 Cezmi Yurtsever, Kilikya Kilisesi, İstanbul 1983.
Texier 2002 Charles Texier. 2002. Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, 3 Cilt (Çev: A. Suut, Latin Harflerine Aktaran: K.Y. Kopraman, Sadeleştiren M, Yıldız), Ankara 2002.
Sümer 1992 Faruk Sümer, Oğuzlar, İstanbul1992.
Sümer1991 Faruk Sümer, Çukurova Tarihine dair araştırmalar, D.T.C.F. Tarih Dergisi, sayı:1, Ankara 1991, ss.1-87.
Kafesoğlu 1980 İbrahim Kafesoğlu, Eski Türk Dini, Ankara1980.
Onar 2000 Mustafa Onar, Saimbeyli, Saimbeyli, Adana 2000.
Ormanıan 95 Malachıa Ormanıan, The Church of Armenia, (Translated from French by G. Mancar Gregory), Second English Edition, A.R.Mowbray, London 1995.
Boratay 2000 Pertev Naili Boratay, İzahlı Halk Şiiri Antolojisi. Boratav Arşivi’nden 1. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, 2000.
Tatar 2015 Özcan Tatar, XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Çukurova’da Aşiretlerin Eşkıyalık Olayları ve Aşiretlerin Yerleşmesi (1691-1750), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Elazığ 2015, basılmamış doktora tezi.
Halaçoğlu 1991 Yusuf Halaçoğlu, XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin yerleştirilmesi, Ankara 1991.
Halaçoğlu 1979 Yusuf Halaçoğlu, XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis ( Kozan) Sancağı, Tarih Dergisi, sayı.27, İstanbul1979, ss.824-862.
Halaçoğlu 1973 Yusuf Halaçoğlu, Fırka-i İslahiye ve Yapmış Olduğu İskân, Tarih Dergisi sayı: 27, İstanbul 1973, ss.1-20.
Kurt 2015 Yılmaz Kurt, “XVI. Yüzyılda Çukurova’da Oğuz Boyları” Oğuzlar: Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Editörler: Tufan Gündüz, Mikail Cengiz, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Ankara 2015, ss. 671-686.
Kemal 2017 Yaşar Kemal, Demirciler Çarşısı Cinayeti (Akçasazın Ağaları 1), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2017.
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi
BOA. , İ. , MVL. : 546/24529.
BOA. , İ., MMS. : 30/1267, Vrk.1-2- 3–4.
BOA. , İ. , MVL. : 538/24169.
BOA. , İ. , MVL. : 546/24529
BOA. , Y.EE. : 35/13.
BOA. Y. 18-530-13