1692-1698 YILLARI ARASINDAKİ DÖNEMDE ANAVARZA VE ÇEVRESİNİN İSKAN EDİLMESİ HUSUSUNDA YAPILAN ÇALIŞMALAR
Özet
Osmanlı Devleti’nde, 1516 yılında Sis Sancağı’na bağlanan Anavarza ve çevresi, 16. yüzyılın sonlarından itibaren meydana gelen iç karışıklıklar ve konar-göçer cemaatlerin eşkıyalık faaliyetleri nedeniyle ıssızlaşmış, verimli arazileri işlenemez ve atıl hâle gelmiştir. 1691 yılında asayişi bozan aşiretlerin Rakka’ya iskan edilmesi sonrasında bölgenin tamamen boşalması üzerine, Eski Cebecibaşı İsmail Ağa arazileri yeniden ziraate açmak amacıyla 29 Ekim 1692’de burayı çiftlik olarak devralmış ve bölge Havass-ı Hümayun’a ilhak edilerek mukataa hâline getirilmiştir. İsmail Ağa, çeşitli konar-göçer Türkmen cemaatlerinin yanı sıra Çukurova’da başıboş yaşayan Fellâhîn ve Kıbrıs Keferesi gruplarını Anavarza’ya yerleştirmeyi teklif etmiş ve girişimlerde bulunmuştur. Ancak Adana ve Tarsus’taki yerel güç sahipleri, ellerindeki tarımsal iş gücünü kaybetmemek adına bu iskana şiddetle karşı çıkmıştır. Bununla birlikte bölgede yaşayan halk da 50-100 yıldır mülk ve emlak sahibi olduklarını, vergilerini ödediklerini, fermanlarda belirtildiği gibi "başıboş" olmadıklarını ve Anavarza’nın eşkıya yatağı olması sebebiyle can, mal ve ırz güvenliklerinin bulunmadığını ifade ederek divana başvurmuştur. İsmail Ağa’nın 1694’te katledilmesinin ardından Şükrü Hüseyin ve Mustafa Ağa tarafından sürdürülen çalışmalar da hukuki engeller, yerel direnişler ve firari eşkıyaların bölgeye dönmesi nedeniyle sonuçsuz kalmıştır. Sonuç olarak, 1692-1698 yılları arasında Anavarza ve çevresini iskan ederek ekonomiye kazandırma çabaları başarısızlıkla neticelenmiştir.
Referanslar
ALTAY, M.Hâdi; Adım-Adım Çukurova, Adana, 1965.
CANARD, M.; “Cilicia” Maddesi, The Encyclopadia of Islam (New Edition-Leiden), Volume:II,, s.34-39.
ÇELİKDEMİR, Murat; Osmanlı Döneminde Aşiretlerin Rakka’ya İskanı (1690-1840), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Elazığ, 2001.
ERDEM, Sargon;. “Adana” Maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.:I, İstanbul, 1988, s.348-349;
HALAÇOĞLU, Yusuf; XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Ankara, 1991.
“Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis Sancağı”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı:32, Ord.Prof.Dr. İ. Hakkı Uzunçarşılı Hâtıra Sayısı, İstanbul, 1979, s.819-892.
KILIÇ, Mustafa; “İslam Tarihi Kaynaklarında İslam Fetihlerinin Başlangıcından Emevilerin Sonuna Kadar Olan Dönemde Çukurova”, I. Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu 21-23 Kasım 1990, Adana, 1991, s.313-333.
Mehmet Süreyya; Sicil-i Osmanî, C.:3, İstanbul, 1996.
ORHONLU, Cengiz; Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskanı, İstanbul, 1987.
ÖZVAR, Erol; Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulaması, İstanbul, 2003.
STRECK; ; “Aynzarba” Maddesi, İslam Ansiklopedisi, (Milli Eğitim Yayını), Eskişehir, 1997, s.74.
TATAR, Özcan; XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Çukurova'da Aşiretlerin Eşkıyalık Olayları ve Aşiret İskanı (1691-1750), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Elazığ, 2005.
ULUĞ, Bekir; Tarih Boyunca Çukurova, Mersin, 1948.
http://www.kadirli.bel.tr/ tarihiyerler/anavarza1.htm.
http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Anavarza
Adana Şer‘iyye Sicilleri (Sıra No/Defter No) 1/20, 2/41, 3/103, 4/126, 5/128
Mühimme Defterleri Tasnifi (Sıra No/Defter No) 1/105
Atik Şikayet Defterleri Tasnifi (Sıra No /Defter No) 1/58
Maliyeden Müdevver Defterleri Tasnifi (MAD) (Sıra No/Defter No) 1/3473, 2/9873, 3/9876, 4/9879, 5/17904
Bâb-ı Defterî Baş Muhasebe Defterleri Tasnifi (D.BŞM.d.) (Sıra No/Defter No) 1/695/A