OSMANLI DEVLETİ’NDEN TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NE KOZAN (İDARÎ YAPI VE NÜFUS)
Özet
Kozan, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferi esnasında Osmanlı idaresine girerek Sis Sancağı adıyla Adana, Dulkadir ve Kıbrıs gibi idarî birimlere bağlanmıştır. 1700-1865 yılları arasında Kozanoğullarının derebeylik yönetimine sahne olan bölge, 1865’te Fırka-i Islâhiye’nin devlet otoritesini yeniden kurmasıyla Halep’e ve ardından 1867’de Adana vilayetine bağlanan müstakil ve büyük bir sancak hâline getirilmiştir. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kânunu ve 1924 Anayasası düzenlemeleriyle vilayete dönüştürülen Kozan; merkez ile Feke, Haçin (Saimbeyli) ve Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) kazalarını kapsamıştır. Ancak genel gelirlerinin yetersizliği sebebiyle 30 Mayıs 1926’da kaza statüsüne düşürülerek tekrar Adana’ya bağlanmış, 1933-1956 döneminde ise adı Seyhan olarak değiştirilen vilayetin idarî yapısında yer almıştır. Nüfus yapısı bakımından Osmanlı döneminde Müslümanlar ile Ermeniler başta olmak üzere gayrimüslim unsurlar birlikte yaşarken, Millî Mücadele sonrası gayrimüslimlerin bölgeyi terk etmesi ve göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçirilmesiyle nüfus dengesi Türkler lehine değişmiştir. Balkanlar, Kafkasya, Romanya ve Bulgaristan’dan gelen göçmenler ile 1923 nüfus mübadelesiyle yerleştirilen Türkler Kozan nüfusunun artmasında etkili olurken; 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında adaya yapılan nüfus nakli dışa göç hareketine yol açmıştır. 1927 yılında 26.881 olan Kozan nüfusu 2000’de 130.875’e ulaşmış, bu süreçte yaşanan yoğun kırsal göç neticesinde şehir merkezinde yaşayan nüfusun oranı %16,2’den %58’e yükselerek tarım ve hayvancılık faaliyetlerini de etkilemiştir.
Referanslar
ALKAN, Mustafa, “Adana’nın İdari Yapısı (1516-1923)”, EKEV Akademi Dergisi, S. 24 (Yaz 2005), s. 253-266.
BAYKARA, Tuncer, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I, Anadolu’nun İdari Taksimatı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayını, Ankara 1988.
Cevdet Paşa, Tezâkir (21-39), (yayına hazırlayan Cavid Baysun), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1986.
ÇANAK, Erdem, “Bulgaristan’dan Seyhan’a Türk Göçü (1950-1951)”, Turkish Studies, S. 9/4 (Bahar 2014), s. 235-253.
“Romanya Türklerinin Seyhan’a İskânı (1936)”, Asia Minor Studies, S. 5 (Ocak 2015), s. 60-72.
“Barış Harekâtı Sonrasında Adana’dan Kıbrıs’a Gerçekleştirilen Nüfus Nakli (1975-1976)”, Gazi Akademik Bakış, S. 17 (Kış 2015), s. 141-163.
ÇEVİKEL, Nuri, Kıbrıs Eyaleti (Yönetim, Kilise, Ayan ve Halk 1750-1800), Doğu Akdeniz Üniversitesi Yayınları, KKTC 2000.
EMGİLİ, Fahriye, “Boşnakların Göç Sığınağı Olarak Adana”, Tarihte Adana ve Çukurova, C. III, Adana 2016, s. 123-149.
HALAÇOĞLU, Yusuf, “Fırka-i Islahiye ve Yapmış Olduğu İskân”, Tarih Dergisi, S. 27 (1973), s. 1-20.
“Tapu-Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis (Kozan) Sancağı”, Tarih Dergisi, S. 32 (1979), s. 819-892.
“Fırka-i Islahiyye”, TDVİA, C. 13, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1996, s. 35-37.
“Adana Tarihçesi”, Efsaneden Tarihe, Tarihten Bugüne Adana: Köprü Başı, (haz. Erman Artun-M. Sabri Koz), İstanbul 2000, s. 11-17.
KARPAT, Kemal H., Osmanlı Nüfusu (1830-1914), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2003.
KURT, Yılmaz, “Sis (=Kozan) Sancağı Mufassal Tahrir Defteri Tanıtma ve Değerlendirmesi I”, OTAM, S. 1 (1990), s. 274-275.
Çukurova Tarihinin Kaynakları I (1525 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 2004.
Çukurova Tarihinin Kaynakları III (1572 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 2005.
ONAR, Mustafa, Kuruluşundan Kurtuluşuna Bağlantıları ile Saimbeyli, Adana Büyükşehir Belediyesi Altınkoza Yayınları, Adana 2009.
ÖZTÜRK, Gülin, “Tasfiye Talepnameleri Işığında Mübadillerin Yerleştirilmesi: Adana Örneği”, Tarih İncelemeleri Dergisi, S. 31 (2016), s. 248-276.
SEPETÇİOĞLU, Tuncay Ercan, “Kozan’da Bir Sultan Hamit Mirası: Adana’nın Giritli Muhacirleri ve Şevkiye Köyü”, Tarihte Adana ve Çukurova, C. III, Adana 2016, s. 89-123.
ŞAHİN, İlhan, “Dulkadir Eyaleti”, TDVİA, C. 9, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1994, s. 552-553.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO.], Dosya No. 170, Gömlek No. 12739.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO.], Dosya No. 7, Gömlek No. 507.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezâreti Mektubî Kalemi [DH.MKT.], Dosya No. 35, Gömlek No. 26.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezâreti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi [DH. MUİ], Dosya No. 92, Gömlek No. 42.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT.], Dosya No. 1056, Gömlek No. 50.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vükela Mazbataları [MV.], Dosya No. 77, Gömlek No. 106.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat [Y..MTV.], Dosya No. 291, Gömlek No. 160.
1927 Umumi Nüfus Tahriri, Ankara 1927.
Adana Vilayet Salnamesi (1287, 1293, 1308, 1309, 1318).
BİGD, 1935 Genel Nüfus Sayımı (Seyhan Vilayeti), İstanbul 1937.
BİGM, 1940 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul 1941.
BİGM, 1945 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1950.
BİUM, 1950 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1950.
BİGM, 1955 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1961.
BDİE, 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1963.
BDİE, 1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1968.
BDİE, 1970 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1973.
BDİE, 1975 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1977.
BDİE, 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1983.
BDİE, 1985 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1987.
BDİE, 1990 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 1993.
BDİE, 2000 Genel Nüfus Sayımı, Ankara 2001.
Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye (1326).
Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi/Yıllığı (1925-1926, 1927-1928, 1928-1929).
Düstur
Hür Fikir (1955).
İdare (1928, 1933).
Resmi Gazete (1933, 1956, 1959, 1987).
TBMMZC/Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi
Türk Sözü (1955).